gselaci.wordpress.com

Posts Tagged ‘sovraniteti’

Mbi Veriun, sovranitetin dhe mbikëqyrjen ndërkombëtare

In Kosova on 17 September, 2011 at 08:03

Gëzim Selaci

Intervenimi i Prishtinës zyrtare në veriun e vendit për të kontrolluar pikat doganore atje zgjoi një ndjenjë të shkurtër krenarie tek qytetarët e Kosovës. Propaganda shkrepi iluzioni se më në fund do të jemi zot në tokën tonë. Mirëpo, në radhë të parë, intervenimi në fjalë nuk kishte për qëllim imponimin e plotë të sovranitetit shtetëror në veri, por një fushë të ngushtë, domethënë zbatimin e sistemit doganor të shtetit të Kosovës në dy pika të kufirit verior të Kosovës. Për funksionalizimin e plotë të sistemit administrativ, policor dhe të drejtësisë, as që bëhet fjalë. Sidoqoftë, intervenimi në fjalë rezultoi me një mjegullim e  të cilën qeverisë tonë po i pëlqen ta quajë “Marrëveshje” që zor mund të thuhet se po gjen zbatim në praktikë. Për momentin, në ato pika kufitare veriore të shpallura si “zona të sigurta ushtarake” nuk u vendos dogana e Kosovës dhe ato nuk funksionojnë si pika normale kufitare. Kjo gjendje me gjasë ka me zgjatë deri në vazhdimin e negociatave ndërmjet Prishtinës e Beogradit. Komentuesit me të drejtë kanë tërhequr vëmendjen ndaj imponimit të Serbisë si palë në negociatat për çështjen e veriut.

Kredencialet “veriore”

Pavarësisht se “miqve ndërkombëtar” – të cilët nuk janë mësuar të shohin Kosovën të sillet si sovran – nuk ua ka pëlqyer intervenimi policor i urdhëruar nga Qeveria, ai ishte një spektakël që u përcoll me kujdes me fotografi e raportime nga vendi i ngjarjes nga mediat që lanë mbresa jo të dobëta tek publiku. Kryeministri u rishfaq në skenën politike duke rikthyer përkrahjen e publikut si një lider i fortë dhe i pakompromis në përpjekjet e tij për interesin e shtetit. Nuk do mend se kjo e ka shpëtuar kryeministrin atë nga akuzat që i bëhen vazhdimisht dhe për një kohë relativisht të gjatë nga opozita për keqqeverisje, hajni e tradhti, por edhe ai ia doli të largojë vëmendjen ndaj tensioneve brenda partisë së tij që janë shkaktuar nga telashet me menaxhimitn e ekonomisë, hetimet ndaj pjesëtarëve të lartë të partisë së tij, e kështu me radhë.

Kjo nuk është hera e parë që problemi i veriut përdoret si kartë nga politikanë për kredenciale shtetbërëse e patriotike, por pa një vullnet të dëshmuar, vendosmëri e plan bindës për zgjidhjen e tij. Pavarësisht se kjo ka mundur t’ia rikthejë përkrahjen publike të kryeministrit dhe qeverisë së tanishme, del se intervenimi në veri ishte i suksesshëm në kuptim të efektit medial dhe rikthimit të përkrahjes publike, por i pamenduar mirë dhe një hop i rrëmbyeshëm jocilësor e i pasuksesshëm drejt integrimit të pjesës veriore të vendit.

Natyra e vërtetë e problemit në veri

Problemin e veriut nuk duhet nënvlerësuar duke ndërmarrë kësi aksione të pamenduara mirë dhe për të cilat shteti nuk ka takat. Veriu është një problem më i vjetër se sa vetë shteti i Kosovës. Dështimi dymbëdhjetëvjeçar për të përfshirë atë pjesë brenda kufijve të juridiksionit kosovar dhe për të integruar bashkësitë në shoqërinë më të gjerë kosovare, nuk mund të zgjidhet me një akt të vetëm politik që ngërthen një aksion policor, por me strategji më të plotë që do t’iu adresohej edhe çështjeve të tjera të kompleksitetit të problemit të veriut. Të mos harrojmë se vendimi për formën e pavarësisë së Kosovës dhe natyrën e pranisë ndërkombëtare në të ka qenë shumë i ndikuar nga pasojat që Kosova e pavarur do të mund të kishte për pakicat e saj. Shoqëria e gjerë kosovare ka dështuar të integrojë pakicën etnike serbe të kësaj pjese të vendit. Derisa të mos e bëjë këtë, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e përdorimit të pakicave të saja si mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj.

Rezistenca serbe atje duhet të na vetëdijësojë, jo për ndonjë problem etnik apo nacionalist serb, por për shkallën e kontrollit të ekonomisë dhe mjeteve të detyrimit nga bandat e krimit që operojnë atje me leje a përkrahje nga Beogradi dhe bekim nga Kisha serbe. Çështja e veriut nuk është nacionale, por e mungesës së shtetit dhe sundimit të bandave kriminale serbe në të cilat janë të përfshirë edhe kriminelë shqiptarë. Në thelb, problemi nuk është nacionalist, nëse këqyret konteksti më i gjerë i strukturave të pushtetit në atë pjesë të vendit, por është problem i motiveve politike dhe luftërave për pushtet ndërmjet elitave politike e ekonomike në atë pjesë, por edhe në Serbi. Të mësuar nga shkolla e Millosheviqit, kriminelët atje u fryjnë ndjenjave nacionaliste sa herë që dikush provon të imponojë sundimin e ligjit dhe kërcënon interesat e tyre.

Andaj, problemit duhet qasur jo nga një perspektivë patriotike apo nacionaliste drejtuar kundër “nacionalistëve serbë”, e ndoshta as nga një qasje që ndërmerr masa të ndërsjella ndaj Serbisë duke e bërë kështu një problem politik midis dy shteteve, por nga një perspektivë që këmbëngul në shtrirjen e sundimit të ligjit në atë pjesë të vendit dhe lufton bandat e krimin i cili është shumetnik. Kjo e dyta do të mund të funksionalizohet menjëherë duke kap e ndëshkuar vrasësit e zyrtarit të policisë speciale gjatë këtij aksioni.

Sovranitet pa garanci

Ndoshta puna e parë që duhet të mendohet para se t’i hyhet çfarëdo përpjekjeje të dhunshme për imponimin e autoriteteve të Prishtinës në veri të vendit është se kush do ta garantojë sovranitetin atje? Kush do t’i sigurojë doganierët për të kryer punën e tyre, në kësi raste? Sa për autorizimet dhe mundësitë e njësisë speciale të Policisë së Kosovës, u pa… Në anën tjetër, sado që retorika politike dhe folklori jonë bashkëkohor e quan Forcën e Sigurisë së Kosovës (sikurse Trupat e Mbrojtjes së Kosovës më parë) “ushtri të ardhshme”, ajo mbetet një forcë civile për intervenime emergjente.

Këtu hyjnë lojtarë të tjerë në skenë. Por, ata nuk janë të Kosovës, sado që janë për Kosovën:  Eulexi dhe Kfori. Nga xhirimet prej terrenit është parë se si zyrtarët e Euleksit iknin me vrap nga rebelët. Kfori në anën tjetër si një forcë për Kosovën e udhëhequr nga Nato, ka një mision që respekton Rezolutën 1244 dhe qëndrim neutral ndaj statusit të Kosovës (me fjalë të tjera nuk e njeh shtetin e Kosovës), është i interesuar që të mos ketë vrasje dhe përleshje në rrugë, jo më shumë. Ai nuk është aty për të garantuar sovranitetin e asnjë shteti.

Në mungesë të instrumenteve shtetërore që mundësojnë shtrirjen e sovranitetit, në të vërtetë, atje status quo-ja po vazhdon dhe territori është i kërcënuar nga rebelë të cilët në çdo kohë janë të gatshëm për të bllokuar rrugë, djegur objekte shtetërore dhe vrarë zyrtarë policorë. Natyrisht këta rebelë janë të udhëhequr nga bandat kriminale dhe Serbia që orë e çast shkel integritetin territorial dhe sovranitetin e Kosovës. Kjo nuk domethënë që në pjesët e tjera të Kosovës nuk ka krim dhe atë ndoshta në majat e administratës publike edhe klasës politike, porse – së paku – në këtë pjesë krimi i konkurron organeve shtetërore (pra de jure krimi nuk pranohet), ndërsa krimi në veri të vendit është vetë “ligji” dhe vetë “shteti”.

Mirëpo, kjo gjendje nuk mund të vazhdojë edhe gjatë dhe, nëse Prishtina nuk ka sukses në zbatimin Kushtetutës atje, në bisedimet e nisura me Serbinë do të flitet edhe për veriun, ndërsa Kosova do të detyrohet që serbëve t’ua pranojë një autonomi shumë më të gjerë seç parasheh Plani i Ahtisarit.

Deri në pasjen e një plani më të mirë, mbetet që shtrirjen dhe ruajtjen e sovranitetit në veri të vendit ta garantojë retorika që zë vend në maje të gjuhëve të politikanëve, si dhe këngët e zjarrta folklorit tonë bashkëkohor të llojit “with or frends sajd baj sajd, tudej kosova iz sovran”.

Shteti i mbikëqyrjes ndërkombëtare

Kjo përpjekje për kontrollin e kufirit verior duhet të vazhdojë drejt shtrirjes së sovranitetit në tërë e territorin e vendit. Nëse kjo rezulton e dështuar, do të provonte (edhe njëherë) se shoqëria e Kosovës është e paaftë për të qenë zot në shtëpinë e saj (apo sovran siç quhet). Nuk duhet harruar se shteti i Kosovës është i kushtëzuar. Edhe pse sovraniteti legal/juridik i është dhënë Kosovës, megjithatë, shkalla e autoritetit dhe forma e mbikëqyrjes së pushtetit ndërkombëtar në vend varet nga ajo se sa Kosova do të jetë e aftë të ndërtojë sovranitetin empirik duke ndërtuar institucione politike legjitime, efektive dhe të qëndrueshme që do të mund të kryejë përgjegjësitë ndaj qytetarëve të vet.

Nëse vlerësojmë sipas përkufizimit të shtetit modern të dhënë nga teoria e shtetit (për shembull Max Weber thoshte se e veçanta e shtetit është pasja e monopolit të ushtrimit legjitim të dhunës dhe detyrimit brenda territorit të caktuar), Kosova  nuk është një shtet në kuptim të plotë të fjalës. Sado që shteti i Kosovës është një projekt ndërkombëtar (lexo: perëndimor) dhe një pjesë e problemeve aty nuk zgjidhen dot pa vullnetin e “bashkësisë ndërkombëtare”, e ndër to – mund të argumentohet – edhe problemi i veriut, nëse shtetit të Kosovës i shtohet epiteti “në dështim” apo “i dështuar”, gishti fajësues ndoshta do të drejtohet nga ne, ndoshta nga aktorët ndërkombëtarë, por pasojat e të jetuarit në atë shtet do të rëndojnë vetëm mbi ne.

Natyrisht, pasoja e menjëhershme e klasifikimit të shtetit të Kosovës si i dështuar do të jetë pretekst për shtimin e mbikëqyrjes dhe kontrollit ndërkombëtar në saje të diskursit të “shtetit të dështuar apo në dështim” që përligj aktorë ndërkombëtarë të trajtojnë ato shtete si fëmijë që duhet dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje paternaliste krijohen administratat ndërkombëtare që marrin përsipër misionin e mbikëqyrjes së shteteve në fjalë. Dhe, shpresoj, se ne kosovarët e dimë se cili është ndikimi i këtyre  politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit që ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë të planeve të jashtme për vendin tonë…

Botuar në Kosova Sot më 17 shtator 2011.

Sovraniteti i mohuar: Paradokse të ndërtimit të institucioneve demokratike në Kosovë

In Institucione shtetërore, Kosova, Shtetndërtimi ndërkombëtar on 4 October, 2009 at 14:51

Gëzim Selaci

Përmbledhje. Teoria dhe praktika e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë e sheh me dyshim procesin vendës politik dhe beson se nëse ky proces nuk rregullohet nga jashtë, mund të sjellë në pushtet elita jokompetente e liderë politikë ekstremistë, si dhe të nxisë tensionet dhe ndarjet. Andaj, ‘bashkësia ndërkombëtare’ krijon një marrëdhënie paternalizmi me Kosovën, në të cilën Kosova duhet të zbatojë planet ndërkombëtare për të ndërtuar institucionet e shtetit. Mirëpo, një qasje e tillë po ndërton institucione jodemokratike dhe që nuk kanë rrënjë të thella në shoqërinë për të cilën supozohet se po ndërtohen ato. Duke analizuar rrjedhën e ndërtimit të institucioneve dhe demokratizimit në Kosovë, kjo ese vlerëson se cilat janë kufizimet dhe të metat e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë që përjashton qytetarinë nga ky proces dhe ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë. Eseja përfundon se është pikërisht procesi vendës politik, dhe jo administrimi ndërkombëtar, përmes së cilit ndërtohen dhe legjitimohen institucionet shtetërore. Vetëm procesi politik vendës që do të siguronte një shkallë më të lartë të përgjegjshmërisë do të mund të krijonte institucione legjitime e të qëndrueshme dhe do t’i jepej një energji praktikës demokratike në mënyrën që rregullimi ndërkombëtar nuk e bën dot.

Hyrje

Kjo ese shtjellon shtetndërtimin ndërkombëtar në Kosovë dhe me këtë frazë nënkuptoj angazhimin e organizatave ndërkombëtare dhe shteteve të jashtme me qëllim të ndërtimit të paqes, ndërtimit dhe forcimit të institucionit të qeverisjes, të demokratizimit dhe zhvillimit ekonomik të Kosovës, në një mjedis të dalë nga konflikti i përgjakshëm gjatë të cilit armiqësitë ndërmjet grupeve etnike janë thelluar dhe autoriteti i shtetit ka rënë në tërësi. Eseja do të përqendrohet në ato çështje të ndërtimit të shtetit që kanë të bëjnë me ndërtimin e institucioneve demokratike dhe do të hulumtojë se si lidhen ato me konceptin e sovranitetit dhe legjitimitetit.

Natyra e ndërkombëtarizuar e ndërtimit të shtetit në vitet e fundit është e lidhur me sistemin e qeverisjes globale, zgjerimin e kompetencave të ligjit ndërkombëtar, si dhe me ndryshimin e të kuptuarit të nocionit të sovranitetit si pasojë e sjelljes së aktorëve në nivelin ndërkombëtar. Si rezultat i ndryshimit të raporteve të fuqisë pas Luftës së Ftohtë dhe rënies së sistemit bipolar mbizotërues, një kornizë e re normative i ka hapur udhë rregullimit dhe intervenimit ndërkombëtar në çështje të brendshme të shteteve. (Chandler 2006)

Në këtë kornizë normative, aktorët ndërkombëtarë e trajtojnë Kosovën si një fëmijë të papjekur që duhet të rritet duke dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje, është krijuar një administratë ndërkombëtare e cila merr një qasje teknokratike ndaj ndërtimit të institucioneve shtetërore në Kosovë, që bazohet në rregullim nga jashtë. Mirëpo, cili është ndikimi i këtyre politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit të Kosovës, është pikërisht tema e kësaj eseje.

Qëllimi i esesë është të shqyrtojë dimensionet normative të shtetndërtimit dhe të analizojë në mënyrë kritike politikën e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë në raport me procesin e ndërtimit të institucioneve të shtetit, legjitimitetin politik dhe proceset e demokratizimit. Eseja është një kritikë e shtetndërtimit ndërkombëtar dhe e raportit të tij me konceptin e sovranitetit. Ajo argumenton se teoritë dhe praktikat mbizotëruese të administrimit ndërkombëtar nuk e kuptojnë natyrën komplekse të sovranitetit, domethënë çështjet e legjitimitetit të shtetit dhe institucioneve. Me fjalë të tjera, teoria në të cilën bazohet shtetndërtimi ndërkombëtar, e që nënkupton rregullim nga jashtë dhe shtypje e të shprehurut politik, është e papajtueshme me parimin e sovranitetit popullor, prandaj për pasojë rrjedhin probleme me legjitimitetin e institucioneve të shtetit. Kjo qasje minon sovranitetin shtetëror kosovar dhe procesin politik të Kosovës, duke penguar angazhimin e shoqërisë në diskutime dhe polemika vlerësuese që i paraprijnë bërjes së politikave.

Teoria e administrimit ndërkombëtar e konceptualizon ndërtimin e shtetit në Kosovë kryesisht si çështje administrimi dhe jo si çështje politike. Për pasojë në politikën e administrimit ndërkombëtar të Kosovës mbizotëron një qasje teknokratike që e shikon procesin e shtetformimit si të ndarë nga procesi politik vendës dhe i jep përparësi kontrollit dhe administrimit të politikës vendase. Ky studim vlerëson të metat dhe kufizimet e kësaj qasje të administratës së përkohshme ndërkombëtare (UNMIK, ZCN, PCN, Eulex) në ndërtimin e institucioneve shtetërore të qeverisjes dhe ligjvënies, si dhe ndërtimit të demokracisë dhe sundimit të ligjit. 

Ky studim bazohet në mësimet nga teoria e demokracisë radikale për të kritikuar shtetndërtimin ndërkombëtar në Kosovë. Ideja e demokracisë radikale është një metodë apo instrument i përshtatshëm për këtë kritikë, pasi  ajo siguron një kritikë të agjendës neo-liberale që insiston në konsensus duke shpërfillur procesin politik. Sipas pikëpamjes së demokracisë radikale, demokracia duhet të ketë bazë politike, pra të ndërtohet mbi politikën. Kjo nuk e minon demokracinë, por përkundrazi pluralizmi dhe hapja ndaj opinioneve të ndryshme që demokracia radikale e mundëson, u hap derë një mori perspektivash politike si dhe identiteve e vlerave të ndryshme, duke aktivizuar dhe dhënë energji praktikës demokratike në mënyrën që koncepti neoliberal i demokracisë nuk e bën dot.

Sidoqoftë, shtetndërtimi ndërkombëtar nuk premton aq shumë në praktikë, siç duket në letër. Pengesat që e ndalojnë atë të arrijë qëllimet që ia vë vetes janë të shumta. Ato radhiten nga mosekzistimi i një ‘bashkësie ndërkombëtare’ që do të bashkërendonte veprimet e veta, mohimi i shprehjeve politike vendëse në të mirë të një qasjeje teknike administrative, vështirësitë e promovimit dhe importimit të demokracisë, vështirësitë që dalin nga fakti se vendimmarrja nuk informohet me kontekstin specifik në të cilin merren vendimet përkatëse, e deri te paradokset e bartjes së pushtetit tek aktorët lokalë dhe institucionit të ndihmës. Janë këto çështje dhe probleme që do të shtjellohen në vijim, gjithnjë duke u përqendruar në rastin e Kosovës së administruar dhe mbikëqyrur nga misionet ndërkombëtare.

Eseja është ndarë në pesë pjesë. Dy pjesët e para tërheqin vërejtjen ndaj dy burimeve të problemeve që po vështirësojnë shtetndërtimin në Kosovë, e që janë mungesa e bashkërendimit të veprimeve të ‘bashkësisë ndërkombëtare’ në Kosovë që do të siguronte një efikasitet më të lartë dhe orientim në procesin e shtetndërtimit, si dhe ideja që demokracia në një shoqëri mund të importohet, pa pasur nevojë që ajo të ndërtohet nga brenda. Pjesa e tretë shtjellon marrëdhënien në mes shtetndërtimit ndërkombëtar dhe konceptit të sovranitetit dhe legjitimitetit. Dy pjesët e fundit diskutojnë të metat e projektit ndërkombëtar në ndërtimin e institucioneve të shtetit të Kosovës dhe demokratizim, ose me fjalë të tjera: pjesa e katërt diskuton problemin e qasjes teknokratike ndaj ndërtimit të shtetit, që po dështon të krijojë institucione të forta e demokratike, ndërsa pjesa e fundit hulumton gjendjen e rregullimit të pushtetit dhe përgjegjshmërisë së tij dhe se çfarë e bën pushtetin vendës shumë më pak përgjegjës ndaj popullatës vendëse se sa është normale për një regjim demokratik.

Lexo artikullin e plotë KËTU.

Botuar te: Revista Shkencore “Trendi Global”, Nr.3.

LËNDË STUDIMI: POLITIKA E SHTETNDËRTIMIT NDËRKOMBËTAR DHE KOSOVA

In Kosova, Politikë ndërkombëtare, Shteti dhe pushteti on 6 October, 2008 at 10:50

Ndërkombëtarizimi i shtetndërtimit dhe angazhimi i ‘Bashkësisë ndërkombëtare’ në pjesë të ndryshme të globit në projekte që kanë për qëllim ndërtimin e institucioneve shtetërore është i lidhur ngushtë me trendet botërore të qeverisjes globale si dhe trende të tjera globale, që pasuan ndryshimet në politikën ndërkombëtare pas fundit të Luftës së Ftohtë.

Analiza e ngjarjeve dhe rrjedhave të procesit të ndërtimit të shtetit në Kosovë e sistemuar në bazë të një metodologjie shkencore është më se e nevojshme dhe e dobishme për opinionin publik dhe për diskursin akademik në Kosovë. Ky program studimi do të ishte një perspektivë alternative e rrymës qendrore që reflektohet në shpjegimin zyrtar në njërën anë, dhe në diskursin popullor e gazetaresk, në anën tjetër.

Analizat e dala nga ky studim ndihmojnë opinionin publik për të kuptuar më drejtë proceset shtetformuese nëpër të cilat po kalon Kosova, por edhe ndihmon që vendimmarrja në instancat e larta shtetërore të bëhet në dritë të zbulimeve dhe prurjeve të këtij studimi.

Lexo këtu hollësitë në lidhje me lëndën.