gselaci.wordpress.com

Posts Tagged ‘integrimi i bashkësive’

Ne, komunitetet e Kosovës…

In Identiteti on 10 November, 2011 at 14:35

Gëzim Selaci

“Ne, Populli i Kosovës…” hapet Kushtetuta e Republikës së Kosovës, por kjo nuk domethënë se  ekziston një popull i Kosovës. Plani ndërkombëtar për bërjen e shtetit të Kosovës e sheh politikën si sferë që reflekton aktet individuale dhe strukturën shoqërore duke theksuar komunitetet. Kjo qasje ndaj politikës automatikisht pasqyron ndarjen shqiptar-serb. Në vend të kësaj, politika duhet të shikohet si një moment krijues që mund ta tejkalojë këtë ndarje për të (ri)themeluar një identitet qytetar kosovar. Ndërsa Kushtetuta ka dështuar të krijojë popullin, ajo dhe politika ndërkombëtare e shtetbërjes në Kosovë ka copëzuar shoqërinë kosovare në komunitete të shumta.

Jemi në prag të amendamenteve kushtetuese që kanë të bëjnë kryesisht me mënyrën e zgjedhjes së presidentit të vendit dhe kompetencave të tij/saj. Ndërsa këto janë çështje me rëndësi për strukturat kushtetuese të një shteti sovran, megjithatë, ato nuk janë më të rëndësishmet. Më tepër se sa kjo, më e rëndësishme është se si të legjitimohen këto struktura dhe, më me rëndësi, si të krijohet vetë populli nga i cili buron sovraniteti i shtetit.

Pyetja se përse i duhet një njësie shtetërore një kushtetutë ka rezultuar në përgjigje të ndryshme dhe ka prodhuar një numër teorish. Janë theksuar disa funksione që pritet t’i kryejë një kushtetutë, ndër të cilat më themeloret janë: funksionet autorizuese, e kufizimit dhe ndarjes së pushtetit, funksionet legjitimuese dhe ato integruese. Me fjalë të tjera, një kushtetutë duhet të krijojë një strukturë të pushtetit apo autoritetit dhe të legjitimojë atë. Për më tepër, kushtetuta duhet të krijojë një identitet të përbashkët shoqëror e politik që do të ishte burimi i sovranitetit të shtetit të ri, e që mund të mos ekzistojë para kushtetutës. Nga shumë kushtetuta pritet që të kryejnë këtë funksion integrues. Ato i kontribuojnë integrimit të shoqërisë nëse mishërojnë qëllimet, aspiratat, vlerat dhe besimet themelore të anëtarëve të shoqërisë që i lidh dhe i mban bashkë ata.

Në rastin e Kosovës, Kushtetuta duhet të ndërtojë dhe të legjitimojë institucionet demokratike që kanë për qëllim tranzicionin në një regjim demokratik dhe të krijojë kolektivin e popullit të shtetit të ri. Në këtë artikull do të diskutoj funksionin integrues të Kushtetutës së Republikës së Kosovës që ka për qëllim krijimin e popullit.

Nevoja e shtetit për popullin

Ne, Populli i Kosovës […] miratojmë Kushtetutën e Republikës së Kosovës, hapet Kushtetuta. Mirëpo, kjo nuk nënkupton me automatizëm se populli i Kosovës ekziston apo duhet të ekzistojë para miratimit të Kushtetutës. Në këtë rast, është Kushtetuta ajo që krijon popullin e Kosovës. Aty ku koncepti abstrakt i popullit nuk ekziston, Kushtetuta duhet ta konkretizojë atë.

Por, çfarë është populli? Në kuptim minimal, populli emërton të gjithë njerëzit që i nënshtrohen një autoriteti apo juridiksioni, pavarësisht statusit, përkatësisë klasore, etnike, fetare a racore të tyre. Megjithëkëtë, populli është sovran, që domethënë se ndonëse ai qeveriset nga një strukturë e pushtetit, populli megjithatë, jo vetëm që ndikon, por ushtron kontroll final mbi qeveritarët.

Populli është koncept sociologjik, por edhe juridik. Përgjatë disa dekadave të fundit, e drejta për vetëvendosje, si parim i ligjit ndërkombëtar, i është njohur popujve. Sidoqoftë, zor se ka një përkufizim ligjor të “popullit”, ndërsa e drejta e popujve për vetëvendosje është e diskutueshme në shumë aspekte. Për këtë, shpeshherë e drejta ndërkombëtare i drejtohet për ndihmë konceptit sociologjik të popullit, që nënkupton një vetëdije apo ndjenjë e identitetit të përbashkët e rrënjosur në kushtet objektive të një bashkësie njerëzish (komuniteti) me fat të përbashkët që i lidh prejardhja e përbashkët, kultura apo fati politik. Në kuptimin ligjor, populli duhet të ketë mundësinë të realizojë të drejtën për vetëvendosje, domethënë të vendos për statusin e vet politik  (Neni 1 i Konventës ndërkombëtare për të drejta civile dhe politike), e në veçanti për të themeluar shtetin e vet sovran, të bashkohet me një shtet tjetër, ose të zgjedh çfarëdo statusi tjetër politik (Rezoluta 2625 (XXV) e Asamblesë së përgjithshme).

Rëndom, populli, si njësi legjitime shtetformuese, është konkretizuar te kombi. Pra, identiteti i përbashkët kombëtar ishte populli i shtetit të ri. Kushtetuta shërben si një marrëveshje dhe forcë bashkuese me anë të së cilës një grup njerëzish, që nuk kanë të përbashkëta shumë vlera morale e shoqërore, shndërrohen në komb që përbën popullin e shtetit apo polity-së së re. Kushtetuta është edhe aspiratë drejt këtij qëllimi. Ajo ka kapacitetin të krijojë kolektivitetin e popullit që mund të mos ekzistojë më përpara. Kur kushtetutat flasin në preambula për ‘popullin”, kjo nuk nënkupton se më parë kishte një shoqëri unike, apo një komb unik, porse atë duhej formuar. Në raste të tilla kur kombi nuk ekziston, për të krijuar shtetin e kombit, së pari duhet formuar një identitet kombëtar që do të formonte popullin e shtetit të ri. Megjithatë, që të lidhet një marrëveshje në emër të kolektivit, paraprakisht individët duhet të kenë njëfarë identiteti të përbashkët si popull. Kështu, ideja se kushtetuta është marrëveshje më tepër e konfirmon se sa që e krijon një entitet, pra ajo formalizon një lidhje të mëparshme në një bashkim më të plotë.

Kombi, si koncept ideologjik dhe politik, është vështirë për t’u definuar. Ekzistojnë dy kuptime të kundërta të kombit: kombi qytetar dhe ai kulturor. I pari është karakteristikë e të kuptuarit të kombit në traditën perëndimore dhe sidomos ango-amerikane, sipas së cilës kombin e përbëjnë grupe diverse etnish, kulturash e racash, që pranojnë një kredo politike. Koncepti i dytë, ndërkaq, ka mbizëtëruar në Europën lindore dhe qendrore deri në ditët e sotme dhe bazohet në kritere si kultura, gjuha, prejardhja, historia e përbashkët, e kështu me radhë. Ndërsa në kushtetutat e Europës Qendrore mbizotëron koncepti komunitar ose kulturor i kombësisë, kushtetutat të cilat bazohen në logjikën e kombit qytetar, që ka zanafillën nga Revolucioni Francez, kombin e përfytyrojnë si kolektivitet të të gjithë individëve të cilët i nënshtrohen një qeverie të përbashkët dhe ligjeve të njëjta. Kombi qytetar i adresohet çështjes së të mirës së përbashkët, pra çfarë është e mirë dhe e drejtë për tërë kombin në kuptim politik, e jo çështjes se çfarë është e mirë vetëm për një grup të caktuar, duke ruajtur një qëndrim neutral ndaj vlerave kulturore të bashkësive të ndryshme.

Shteti i komuniteteve

Një lexim më optimist i Kushtetutës së Kosovës vë në pah se ajo synon të krijojë një ndjenjë të përbashkët identiteti të bazuar në vlera të qytetarisë, e jo në vlera kulturore ose etnike. Natyrisht kjo nuk është gjithaq në frymë të Propozimit gjithëpërfshirës për zgjidhjen e statusit të Kosovës (“Plani i Ahtisarit) që thekson njësitë etnike të shoqërisë (Propozimi gjithëpërfshirës, Neni 1.1, etj.), e i cili dokument është burimi kryesor i Kushtetutës së Kosovës. Përveç kësaj, ky synimin për krijimin e qytetarisë kosovare nuk është në pajtim as me nenet e tjera dhe strukturat kushtetuese që ndërtojnë një sistem konsociativ të ndarjes së pushtetit ndërmjet komuniteteve të shoqërisë. Sido që të jetë, sipas Kushtetutës qytetaria e Kosovës (Neni 1.2) përbëhet nga bashkësi të shumëllojshme etnike, kulturore dhe fetare në vend që i nënshtrohen një qeverie të përbashkët dhe ligjeve të njëjta, por gjithashtu,  Kushtetuta qartazi aludon në njohjen e kombeve në Kosovë si entitete të dallueshme nga qytetaria (Neni 6.2).

(Parapëlqimi i konceptit qytetar ndaj atij kulturor ose etnik të popullit në Kushtetutën e Kosovës bazohet mbi idenë e krijimit të një qytetarie bazuar në koncepte politike dhe që shtyp ambiciet kombëtare të popullsisë aty për të cilat supozohet se kanë shkaktuar luftën në Kosovë. Mirëpo, një druajtje e tillë bazohet në pikëpamje të gabuara për luftën në Kosovë, sipas së cilës konflikti i përgjakur përfaqëson shpalosje të urrejtjeve të lashta ndëretnike, të ambicieve nacionaliste, pas rënies së regjimit komunist në një eksperiment të pasuksesshëm demokratik ku liderët arritën të mobilizojnë masat për një dhunë ndëretnike. Në të vërtetë, konflikti etnik nuk e ka burimin në ndjenjat historike dhe demokratizimin e shoqërisë, por në luftën e elitave serbe për pushtet në një mjedis kuazi-demokratik, të cilat nxitën urrejtje në mesin e popullatave në mënyrë që t’i përdorin ato ndjenja për të marrë pushtetin, gjendje e cila u përkeqësua nga ngritja e grupeve kriminale dhe ndikimi i tyre në ekonominë e vendit, ndërkohë që nevojat e popullatës po mbetnin të paplotësuara.)

Mirëpo, përkundër preambulës së saj “Ne, Populli”, Kushtetuta e Kosovës ka dështuar të krijojë popullin e shtetit të ri. Masat dhe rregullimet konsociative dhe karakteri shumetnik i Kosovës që e parasheh Kushtetuta nuk e fuqizon shumicën shqiptare si popull ose komb konstituiv në shtetin e ri, por as që ka arritur të krijojë identitet të përbashkët politik qytetar, siç e do Neni 1.2 i Kushtetutës, që kishte me i sheshu dallimet e konfliktet ndëretnike në vend e kishte me kriju shoqërinë e shtetit të ri.

Sa për sqarim, mendoj se në rastin e Kosovës nuk do të duhej pritur krijimin e njëfarë kombi në kuptim të fortë të fjalës, ngase është e pamohueshme që ekzistojnë ndarje të thella dhe populli nuk është i unifikuar, ndërsa jo të gjitha komunitetet janë të pajtimit që të jetojnë në të njëjtin shtet. Andaj, ndoshta më e drejtë kishte me qene nëse flasim po popullin si një përkushtim i lirë për një identitet të përbashkët qytetar.

Edhe më parë, strukturat politike të krijuara qysh nga koha e UNMIK-ut dhe përmes Kornizës kushtetuese të vitit 2001, sipas së cilës qeveria që duhej të kishte së paku një ministër serb dhe një jo-serb nga mesi i komuniteteve pakicë, etj., jo vetëm që pasqyronin faktin se politika në Kosovë bëhej rreptësishtë në linja etnike, por po e institucionalizonin këtë duke e formalizuar me themelim të strukturave e rregulloreve. Qysh atëherë, partitë politike u formuan rreptësishtë të pastra në kuptimin e përbërjes etnike.

Shkrimi i kushtetutave në stilin “copy, paste” nga kushtetutat e shoqërive të tjera, duke huazuar modele konsociative të cilat janë provuar diku dhe merren si modele standarde për t’u zbatuar në raste të tjera që duken të njëjta, si për shembull në shoqëritë pas konfliktit, jo domosdoshmërish prodhojnë rezultate të pritura. Të merret ideja e qytetarisë shumetnike që mund të funksionojë mirë në demokracitë e etabluara si zgjidhje për Kosovën pa ndonjë përpjekje serioze për të gjetur zgjidhje kreative, në vend se të tejkalojë ndarjet ndëretnike, vetëm institucionalizon ato ndarje përmes krijimit të institucioneve që funksionojnë ekskluzivisht në bazë të përkatësisë etnike të popullsisë në vend.

Në vend se të kenë funksionin integrues që ka për qëllim t’i shndërrojë individët dhe komunitetet në një popull të njësuar, domethënë në një trup politik unik, aranzhimet kushtetuese në Kosovë po bëjnë të kundërtën; demokracia konsociative dhe masat që synojnë garantimin e të drejtave politike të komuniteteve pakicë, në vend se të zbutin ndarjet ndëretnike, ato vetëm po i legjitimojnë e thellojnë ato, duke qenë se në emër të këtyre qëllimeve po themelohen institucione politike e shtetërore që po funksionojnë ekskluzivisht në bazë të përkatësisë etnike të popullsisë. Për shembull, me qëllim që të garantohet përfaqësimit politik i pakicave në kuvendin republikan dhe në poste ekzekutive janë paraparë vende të rezervuara për përfaqësues të pakicave në këto poste. Si rrjedhojë, për të zënë më lehtë këto poste, është stimuluar regjistrimi i partive politike si “parti minoritare” duke u bazuar kryekëput në përkatësinë dhe karakterin etnik (Neni 64.2 si dhe Propozimi Gjithpërfshirës, Shtojca I, Neni 3).  Më tutje, me qëllim të decentralizimit të pushtetit, janë krijuar komuna, si njësi themelore të qeverisë lokale, duke u bazuar në ndarjet etnike të popullsisë (Neni 124 i Kushtetutës dhe Shtojca III, Neni 12 i Propozimit gjithëpërfshirës). Për pasojë, sistemi zgjedhor dhe organizatat politike janë “etnicizuar” dhe popullsia gjithnjë e më shumë po mësohet të sillet e funksionojë në rrafshin politik në varësi të plotë nga përkatësia etnike e tyre, duke “etnicizuar” kështu edhe vetë shoqërinë e Kosovës. Nuk do mend se kjo nuk lë vend për krijimin e identiteteve politike demokratike bazuar në qytetari të përbashkët që do të ngriheshin përmbi etninë.

Si rezultat, populli i Kosovës nuk ka arritur të bëhet. Në Kosovë nuk ka popull, por komunitete etnike e fetare. Që nga fillimi i angazhimit ndërkombëtar në Kosovë, duke nisë nga Unmiku e deri tash Zyra civile ndërkombëtare dhe Euleksi ndërtojnë politikat e tyre mbi idenë se në Kosovë nuk ka një shoqëri, por grupe të ndryshme komunitetesh: shqiptarë, serbë, romë, ashkali, egjiptian, turqë, boshnjakë, malazezë, kroatë… Politika ndërkombëtare e shtetbërjes në Kosovë sheh vetëm komunitete, e jo popull, dhe mbi këtë ide ndërton planin për Kosovën që po copëzon shoqërinë dhe territorin e saj bashkë.

Botuar në: Shenja, nëntor 2011.

Shumë plane, asnjë për integrim të bashkësive

In Kosova, Politikat etnike, Shtetndërtimi ndërkombëtar on 26 November, 2008 at 08:46

Gëzim Selaci

Në rrjedhën jo pa telashe të shtrirjes së Misionit të BE-së në Kosovë (Eulex), OKB bëri publik planin me gjashtë pika për të cilin ishte marrë vesh me Beogradin, ndërkohë që qëndrimi i Prishtinës nuk ishte marrë parasysh. Bashkë me shtetet kryesore që kanë pranuar pavarësinë e Kosovës, OKB ngul këmbë në këtë plan. Megjithatë, Prishtina propozoi një plan alternativ me katër pika. Cili është emëruesi i përbashkët i këtyre gjithsej dhjetë pikave? Të gjitha ato tregojnë se nuk ka një strategji për të integruar bashkësinë serbe në Kosovë, afër një dekadë pas përfundimit të luftës. Si kështu dhe çfarë lidhje ka integrimi me këtë?

Eulex nuk mund të nisë nga puna pikërisht ngase nuk është i mirëseardhur nga bashkësia serbe në Kosovë, për shkak të mosbesimit të pranishëm në mesin e tyre ndaj këtij misioni. Beogradi mund të ndikojë në punën e Eulex-it, vetëm duke përdorë si mashë bashkësinë serbe të Kosovës. Sikur këta të mos kundërshtonin shtrirjen e Eulex-it sipas ‘Planit të Ahtisarit’, nuk do të kishte vështirësi në këtë drejtim, pavarësisht nga qëndrimi i Beogradit. Natyrisht që një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të OKB-së do të lehtësonte gjërat, megjithatë, Eulex-it nuk i duhet me çdo kusht leja e OKB-së për t’u shtrirë në tërë Kosovën. Andaj, një lloj tjetër i ndihmës ndërkombëtare i duhet Kosovës, jo një lloj që i kopjon masat organizative në Bosnje (që e kanë ndarë shtetin në dy entitete jofunksionale), por një ndihmë që problemin e zgjidh duke mundësuar shtrirjen e Eulex-it edhe pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit.

Ajo çfarë duhet të bëjmë në rastin e ngjarjeve të këtilla nuk është vetëm të parashikojmë rezultatet e tyre, por, ç’është më me rëndësi, edhe të analizojmë shkaqet e tyre. Mbase kjo do të na ndalonte të biem vazhdimisht në grackën e ndjekjes së pasojave, e do të na mundësonte të përqendrohemi në avancimin e proceseve të ndërtimit të shtetit.

Përse integrimi?

Shumica shqiptare dhe udhëheqësit politikë kujtojnë pakicën serbe vetëm atëherë kur këta të fundit bojkotojnë institucionet e Kosovës apo u sjellin telashe misioneve ndërkombëtare në vend.

Nuk ka analiza serioze mbi atë se përse serbët kundërshtojnë aq ashpër këto institucione dhe misione, dhe as që mendon kush për ndonjë strategji se si të integrohet kjo bashkësi etnike në shoqërinë më të gjerë kosovare. Prandaj, marrëveshja e OKB-së nuk është e papritur; ajo vetëm përligj ndarjet faktike të Kosovës përgjatë kufijve etnikë. Kjo marrëveshje, si dhe plani i propozuar i Prishtinës, që është i zbrazët dhe jo novator, zbulon mungesën e një strategjie për të integruar serbët e Kosovës.

Akëcila strategji për integrim, duhet të lejojë dhe ndihmojë formimin e identiteteve politike të bazuara në orientime ideologjike që kapërcejnë identitetet e bazuar ekskluzivisht në përkatësi etnike. Mirëpo, kjo nuk mund të bëhet me plane të imponuara nga jashtë, por duhet të dalë nga procesi vendës politik.

Derisa të mos integrojmë pakicat etnike dhe të mos formojmë identitete ideologjike, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e pakicave të saja që rrinë mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj, ndërsa fare pak kohë e mund do të mbetet për zhvillim dhe ndërtim të shtetit. Liderët kosovarë nuk duhet ta quajnë të sigurt integrimin e bashkësive dhe zhvillimin e vendit, ngaqë faktorëve ndërkombëtarë në fund të fundit iu intereson siguria e vendit dhe rajonit, dhe jo integrimi apo zhvillimi i Kosovës.

Trashëgimia e administratës ndërkombëtare

Nëse shohim se çfarë ka bërë administrata ndërkombëtare në të kaluarën për të integruar bashkësitë, nuk ka shumë me se mund të krenohemi. Duke dashur të ofrojë një alternativë të marrëdhënieve antagoniste ndërmjet bashkësive etnike në Kosovë, administrata ndërkombëtare është orvatur të ndërtojë një konsensus në kushte të të cilit ajo do të zbatonte planet e saja në territor.

Mirëpo, në një situatë ku antagonizmat etnikë ishin thelluar shumë, administrata ndërkombëtare nuk imagjinoi dot një mënyrë për të krijuar konsensusin, përveç të legalizojë ndarjet etnike duke ndërtuar institucione që do të operonin në bazë të vlerave etnike. Këtë e bëri përmes politikave si decentralizimi i territorit mbi bazën e kufijve etnikë, rezervimi i ulëseve në kuvend dhe posteve qeveritare për serbët dhe pakicat e tjera etnike në Kosovë, tolerimi i institucioneve dhe zgjedhjeve të Serbisë në territorin e Kosovës (i cili duhej të administrohej vetëm e vetëm nga UNMIK-u dhe IPVQ, dhe kurrfarë institucione tjera paralele). Tani së fundmi, marrëveshja me gjashtë pika është vetëm një hap në vargun e hapave që legalizojnë ndarjet ndëretnike, madje edhe tani kur Kosova ka hyrë në një fazë të re të procesit të ndërtimit të shtetit!

Ndërsa këto politika forcuan edhe më vlerat e bazuara në identitete etnike, nuk habit përse mungojnë shanset për formimin e identiteteve mbi bazën e vlerave ideologjike të qytetarisë. Pengimi i shprehjes dhe pasqyrimit të vlerave dhe aspiratave politike, nuk jep mundësi për formimin e identiteteve mbi bazë të interesave politikë dhe shoqërorë. Kjo është arsyeja përse njerëzit në Kosovë nuk lidhen mbi baza të identiteteve ideologjike dhe nuk formojnë konflikte që do të kapërcenin ndarjet etnike.

Matanë etnisë në politikë

Pyetja është se si të mundësohet formimi i identiteteve politike të bazuara në interesa shoqërorë dhe ideologjikë, në një kontekst ku njerëzit janë identifikuar për një kohë të gjatë me përkatësinë e tyre etnike dhe përkundrejt grupeve të tjera shoqërore. Përgjigja është e thjeshtë: duhet të lejojmë që të zhvillohet demokracia në Kosovë, ngase procesi politik që demokracia e kërkon, në mënyrë të natyrshme mundëson formimin e interesave politikë që kapërcejnë identitetet politike të bazuara në përkatësi etnike. Ndërsa në Kosovë demokracia ekziston në shkallë minimale (vetëm përfaqësim, ku demos-i reduktohet në votues), ajo, sipas përkufizimit, është pjesëmarrje aktive e qytetarëve në diskutime dhe kontestime publike.

Në mënyrë që të demokratizohet shoqëria e Kosovës, procesi vendës politik nuk duhet të pengohet, sepse nuk ka demokraci pa politikë. Me proces politik kam për qëllim angazhimin e shoqërisë në bërjen e politikave dhe në legjitimimin e qeverisë. Vetëm duke bërë politikë—dhe me politikë nuk kam për qëllim valëvitje famujsh dhe thirrje sloganesh—domethënë duke u marrë me çështjet e vërteta të njerëzve dhe standardeve të jetesës, punës, arsimimit, banimit dhe shëndetësisë, mund të ngjallim shoqërinë duke u përqendruar tek ligjet përkatëse që e transformojnë atë.

Konsideroj se demokracia pluraliste dhe politika e përfshirjes është strategji që do t’u lejonte bashkësive të sillnin vlerat dhe aspiratat politike në sferën publike. Kjo strategji paraqet një alternativë, në njërën anë, të raporteve antagoniste që mbizotërojnë ndërmjet grupeve etnike, dhe në anën tjetër, të konsensusit pa politikë.

Hapja e sferës publike ndaj shprehjes së vlerave dhe qëllimeve politike është rast i mirë që këto të fundit të diskutohen dhe negociohen. Ndërsa pikëpamjet të cilat nuk janë në pajtim me planet e administratës ndërkombëtare, janë përjashtuar nga sfera publike, ato gjetën shprehje jashtë saj dhe morën formën e lëvizjeve nacionaliste të vijës së ashpër. Kjo është posaçërisht e vërtetë në mesin e bashkësive me nivel të ulët të përfaqësimit në institucionet politike, kryesisht—por jo vetëm—në mesin e bashkësisë serbe. Pengimi i shprehjes së vlerave dhe interersave politike e ka bërë të pamundur që ato të bëhen publike në mënyrë që të sfidohen, negociohen dhe të shqyrtohen përmes diskutimit në publik. Të përjashtuara nga sfera publike, ato në asnjë mënyrë nuk janë zbehur ose heshtur, por janë shfaqur në forma që shumë më vështirë menaxhohen. Në të vërtetë ato fshihen pas maskës së dhunës etnike, nacionaliste, apo fetare fundamentaliste.

Rregullat e ‘lojës’ politike

Duke marrë parasysh rrezikun që politika apo demokracia, në kuptim të ngushtë (vetëm zgjedhje që mbaron te kutitë e votimit), në shoqëritë pas konfliktit mund të sjellë në pushtet regjime të papërgjegjshme dhe të përforcojë pengesat strukturore të demokracisë, një konsensus në lidhje me rregullat e ‘lojës’ politike është i nevojshëm. Me fjalë të tjera, në mënyrë që politikja të ndodh dhe të shmanget mbizotërimi i partive të djathta ekstreme, një konsensus themelor mbi rregulla të caktuara përkitazi me hapësirën dhe kontekstin në të cilat bëhet diskutimi publik, është i domosdoshëm.

Rregulla më e rëndësishme e kësaj ‘loje’ politike është që ajo të ‘luhet’ brenda institucioneve legjitime të Kosovës, të cilat serbët në masë të madhe i kundërshtojnë. Në të vërtetë, legjitimiteti mund të kontestohet gjithnjë, mirëpo institucionet e ndërtuara nën përkrahjen dhe mbikëqyrjen e OKB-së si dhe përfaqësuesit e zgjedhur në këto institucione janë të ligjshme në nivel ndërkombëtar dhe vendor. Kjo është një bazë e përbashkët që mund ta bëjë të mundur një shoqëri të integruar kosovare.

23 nëntor 2008

(Botuar te Gazeta Express,  Prishtinë, 25 nëntor 2008)

Many plans, none for integrating communities

In Kosova, Politikat etnike, Shtetndërtimi ndërkombëtar on 24 November, 2008 at 08:37

Gëzim Selaci

In the course of uneasy deployment and takeover of the EU Rule of Law Mission in Kosovo (Eulex), UN made public a six-point plan which Belgrade agreed upon, whereas Prishtina’s position was not taken into consideration. Together with the major states which recognised Kosovo’s independence, UN is insisting on the plan. Nonetheless, Prishtina proposed an alternative four-point plan. What is the common denominator of these total ten points? They all indicate lack of strategy for integrating the Serb community in Kosovo, nearly a decade after the war. How so and why is the integration relevant to this?

Deployment of Eulex becomes problematic only because the Serb community in Kosovo does not welcome it due to the prevailed scepticism about it. Should they not oppose deployment of Eulex in accordance with ‘Ahttisari’s plan’, there would be no difficulty in this respect, regardless of Belgrade’s stance. Of course, a UN Security Council resolution would make things easier, however, Eulex does not necessarily need UN permission to deploy and operate in Kosovo. Therefore, a different level of international assistance is needed, one that does not copy arrangements in Bosnia (which has divided the state into two dysfunctional entities) but one that addresses the problem by finding a solution to deploy Eulex even without the UN Security Council permission.

What we need with regard to developments of this kind is not only anticipating the outcomes of it, but also, and most crucially, analysing its root causes. Hopefully, this would prevent us falling again and again into the trap of going after consequences, thus enabling us to focus on taking statebuilding processes further.

Why integration?

The Albanian majority and political leadership in Kosovo think of the Serb minority only when they stand in the way of and boycott the institutions of Kosovo or bring trouble to international missions in the country. There is no serious analysis of why the Serbs are so hostile to those institutions and missions, and no strategy to integrate this ethnic community into the wider society of Kosovo. The UN agreement comes at no surprise for Kosovo; it only legitimizes the already factual divides of Kosovo among ethnic boundaries. However, the UN-Serbian agreement and Prishtina’s proposed plan, reveals that there is no strategy to integrate the Serbs.

Whichever strategy for integration is imagined, it should facilitate the formation of political identities based on ideological orientations that overcome those based exclusively on ethnicity. However, this could not be done by externally imposed plans, but should stem from the domestic political process.

Unless we succeed in integrating ethnic minorities and forming ideological identities, Kosovo will continue to face consequences of its minorities being used as tool by those who wish no good to it, whereas very little time and effort could be spared to develop and build the state. Kosovo’s leaders should not take for granted the integration of communities and development of the country, as international actors are ultimately interested in security, rather than integration and development.

The legacy of international administration

If we look back at what the international administration did in integrating communities, there is not much to be proud of. In trying to provide an alternative to the prevalent antagonistic relations between ethnic communities in Kosovo, international administration has tried to build a consensus in which it could accomplish its plans in the territory.

Yet, in a situation where there are deep ethnic antagonisms, international administration found no other viable way save legalising ethnic divisions by building institutions that would operate on ethnically based values. It did so by policies such as decentralising the territory based on ethnic boundaries, reserving seats for Serbs and other minorities in Kosovo government and assembly, allowing for Serbian institutions to be active in Kosovo and for Serbian elections inside the territory of Kosovo (which was supposed to be administered solely by UN mission in Kosovo (UNMIK) and Provisional Institutions of Self Governance (PISG) and not by parallel institutions whatsoever). Finally, the six point agreement is but a step in the series of legalising divisions even when Kosovo is entering a new phase of its statebuilding process!

As these policies contributed further to enforcing the values based exclusively on ethnic identities, no wonder then that there was no opportunity for formation of identities based on ideological values of common citizenship. Impeding the expression of political values and aspirations, gives no opportunities to form identities on grounds of political and social interests. This it is precisely the reason why people in Kosovo fail to articulate ideological identities and conflicts over the dominating ethnic ones.

Overcoming ethnicity in politics

The question remains how are we to facilitate formation of other political identities based on social or ideological interests, in a context where people defined themselves for so long in terms of their ethnic belonging and against other ethnic groups? The answer is simple:  We need to give way to democracy to flourish in Kosovo, because the political process that democracy necessitates inevitably facilitates the formation of political identities that go beyond those based exclusively on ethnicity as political identity. Whereas in Kosovo democracy exists in its minimal level (representation only, where demos is reduced to merely potential voters), it is, however, by its definition, a more active participation of citizens in public deliberation and contestation.

In order to democratise Kosovo’s society, we need not hinder the domestic political process, as there is no democracy without politics. By political process I mean social engagement in the making of policy and legitimising government. Only by making politics work—and by politics I don’t mean weaving flags and shouting slogans—i.e. addressing the real issues of people and living standards of employment, education, housing and health care, we can change the dynamic of society by concentrating on related laws and transform the society.

I consider pluralist democracy and politics of inclusion as a strategy for allowing communities to bring in their political values and aspirations into the public sphere. This strategy represents an alternative to both the antagonist relations that prevail between ethnic groups in Kosovo, and, on the other hand, consensus without politics.

Opening the public sphere to expression of political values and objectives is a good chance for the latter to be discussed and negotiated. Whereas those political viewpoints that are not in tangent with the plans of International Administration were foreclosed from public sphere, they found their way outside of it and took the form of hard line nationalist movements. This is especially true among communities with low level of representation in political institutions, mainly—but not exclusively— among the Serb community.

Oppressing political expressions resulted in failing to make them visible and bringing them to the public in order to be challenged, negotiated and revised by deliberation. Excluded from the public sphere, they are in no way faded away or silenced, but took other guises much more difficult to be managed. Indeed they continue to appear as ethnic, racist, nationalist or religious fundamentalist violence.

Rules of the political ‘game’

Considering the risk that politics or democracy in its narrow sense (only elections ending at the ballot boxes) in post-conflict societies may bring into power irresponsible regimes and reinforce the structural impediments to democracy, a consensus on the rules of the political ‘game’ is needed. In other words, in order to facilitate the political to happen and avoid a possible domination of extremist right wing parties, a basic consensus on certain rules regarding the space and the context in which political deliberation takes place, is required.

The most important rule of this political ‘game’ is that is should be played within the legitimate institutions of Kosovo, which Serbs largely oppose. Indeed, legitimacy may always be contested. Nevertheless, institutions built under the auspices of UN and elected representatives of these institutions are internationally as well as domestically legal. This is the common ground that could make an integrated Kosovan society possible.

22 November 2008

Published at: New Kosova Report.