gselaci.wordpress.com

Posts Tagged ‘demokracia liberale’

Historia në fund të Historisë

In Përkthime on 19 September, 2015 at 14:11

Francis FUKUYAMA*

Përktheu: Gëzim Selaci

Pesëmbëdhjetë vjet më parë në librin tim “Fundi i Historisë dhe njeriu i fundit” argumentoja se nëse një shoqëri aspironte të ishte moderne, nuk kishte alternativa për ekonominë e tregut dhe as për një sistem politik, demokratik. Por, jo të gjitha donin të ishin moderne, sigurisht dhe jo të gjitha ishin në gjendje të siguronin institucionet dhe politikat e nevojshme për të vënë në funksionim demokracinë dhe kapitalizmin, dhe në fakt, asnjë sistem alternativ nuk do të kishte mundur të jepte rezultate më të mira.

E pra, atje “Fundi i historisë” ishte mbi të gjitha një teori për modernizimin, disa persona e kanë lidhur tezën time të fundit të historisë me politikën e jashtme të Presidentit Xhorxh Bush dhe me hegjemoninë strategjike amerikane. Kushdo që pretendon se idetë e mia kanë përbërë premisën dhe themelin intelektual të politikave të administratës Bush, nuk i kushton gjithsesi vëmendje pjesës kur fl as për demokracinë dhe zhvillimin që nga 1992.

Read the rest of this entry »

Advertisements

Recension: Fundi i Historisë dhe Njeriu i Fundit, Francis Fukuyama

In Politikë ndërkombëtare, Recensione, Teori politike on 23 December, 2008 at 16:12

Gëzim Selaci

PËRMBLEDHJE E LIBRIT

 Francis Fukuyama, Fundi i Historisë dhe Njeriu i Fundit (Prishtinë: Zenith 2006)

Teza e Francis Fukuyamas mbi Fundin e Historisë e ka origjinën tek një artikull i botuar në revistën The National Interest në verën e vitit 1989, ku autori argumentonte se gjatë viteve të fundit në botë është shfaqur një konsensus i jashtëzakonshëm lidhur me legjitimitetin e demokracisë liberale si sistem qeverisës, sidomos pasi që ideologjitë rivale, si monarkia, fashizmi dhe komunizmi, ishin mposhtur. 

Teoria e Fundit të historisë është teori evolutive dhe përpjekje për të rigjetur telosin e historisë, me qëllim për të rikthyer leximin teleologjik të saj. Duke lajmëruar Fundin e Historisë, Fukuyama argumenton se ajo të cilës i kishte ardhur fundi nuk ishte zhvillimi i ngjarjeve, po historisë ‘e kuptuar si një proces më vete, koherent dhe evolutiv, kur merret parasysh përvoja e të gjithë popujve në të gjitha kohërat.’ (Fukuyama 2006:8) Ky libër provokues thur fije të ndryshme të filozofisë, marrëdhënieve ndërkombëtare, antropologjisë, historisë dhe skenës politike, duke përdor dhe zhvillon idetë e Platonit, Hegelit, Hobsit, Lokut dhe Niçes dhe mendimtarëve të tjerë, për të elaboruar e ndërtuar një argument të shkëlqyer që pushton kritikën e thjeshtëzuar. 

Sipas Fukuyamas, historia është drejtimore, me fjalë të tjera çon kah një drejtim, dhe pikësynimi i saj është demokracia liberale. Sipas filozofisë politike të tij, janë dy motorë apo forca që i shtyjnë të gjitha shoqëritë në historinë universale dhe të vetme drejtë këtij synimi evolutiv. Forca e parë është shkenca natyrore moderne dhe teknologjia, e cila krijon kultura homogjene. Shfaqja e shkencave natyrore përgjatë shekujve të fundit i ka dhënë historisë një drejtim të caktuar. Motori i dytë i historisë është dëshira për pranim, një koncept i huazuar nga Hegeli por që i ka rrënjët më thellë tek koncepti i thymos-it i propozuar nga Platoni. Argumenti i tij thotë se pasi që natyra njerëzore udhëhiqet nga dëshira për pranim, është vetëm demokracia liberale ajo që siguron një rrugë për të kënaqur këtë nevojë për pranim. Atëherë, vetëm demokracia liberale siguron pikësynimin e fundit të Historisë, prandaj ngadhënjimi i liberalizmit politik dhe ekonomik është i pashmangshëm. 

Optimizmi i tij përkitazi me evoluimin e lirisë njerëzore i shprehur në idenë e Fundit të Historisë përmbyllet me një përfundim pesimist mbi Njeriun e Fundit, i cili shfaqet në fundin Historisë: ‘njerëz që krejtësisht përbëhen nga dëshira dhe arsyeja, por që krejtësisht u mungon vetëpohimi krenar që disi ishte në zemër të humanizmit në epokat e kaluara.’ (Fukuyama 2006:207) Fukuyaman e frikëson mërzia e këtij njeriu, e shkaktuar nga racionalizimi i botës dhe mungesa e luftërave për pranim (ngase njerëzit e fundit të demokracisë liberale nuk e luftojnë njëri-tjetrin) dhe mungesa e vullnetit, kurajës e imagjinatës për të rrezikuar jetën e tij në luftëra ideologjike. Njeriu i Fundit këto do t’i zëvendësojë me kalkulime ekonomike, zgjidhje të pafund të problemeve teknike, brengave rreth mjedisit dhe kënaqjes së kërkesave konsumatoriste të tij. Në periudhën pas-historike nuk ka art as filozofi, andaj ndihet një nostalgji për kohën para se historia të arrinte fundin e saj. (Fukuyama 1989: 18)

Ja ky është paradoksi i fundit të historisë. Por Fukuyama shtron pyetjen nëse thymos-i është fshirë nga shpirti i njeriut, apo transformuar në formë të dëshirës për t’u pranuar si i barabartë me të tjerët (isothymia), apo ndoshta përsëri do të ngrehet si feniks në formë të dëshirës për t’u pranuar më i lartë se të tjerët (megalothymia-s). (Fukuyama 2006:201) Ajo që e merakos autorin përkitazi me ‘njeriut të fundit’, është se ai mund të rikthehet në ‘njeri të parë’ dhe duke dashur të tregojnë veten në mënyra të reja dhe të papara, të përfshihen në luftëra të përgjakshme dhe të pakuptimta. (Fukuyama 2006:19)

 

KONCEPTET KYÇE

Historia drejtimore. Historia çon drejt një synimi. Sipas filozofisë së historisë së Hegelit, kuptimi i historisë, domethënia e saj dhe drejtimi i saj, qëndrojnë te progresi i shpirtit që gjithnjë e më tepër fiton ndërgjegjen e lirisë së tij, nëpërmjet organizimit të një shteti të mbështetur tek pjesëmarrja e qytetarëve.

Thymosi, Lufta për pranim, Zotëria dhe skllavi. Duke mos zhvlerësuar shpjegimet utilitariste apo ekonomike të fenomenit politik dhe historik, Fukuyama fut koncetin e thymos-it, apo dëshirës për pranim. Ai beson se si ekonomia, ashtu dhe politika presupozojnë një gjendje autonome të vetëdijes që i bën të mundshme ato. Në fillim të historisë ‘njeriu i parë’ i shtyrë nga dëshira për pranim, apo thymos-i, luftoi për të marrë pushtetin. Si rezultat i këtyre luftërave, bota u nda në dy klasa: zotërinj të lirë dhe skllevër të robëruar. 

Historia universale: Të konceptuarit e Historisë së njerëzimit si tërësi koherente. Interpretimi i historisë së qytetërimit si uniforme, që kalon nëpër faza për të përfunduar në gjendjen ku realizohet shoqëria universale njerëzore. Hegeli e kuptonte historinë si histori e mendjes ndërsa ajo synon të kuptojë vetveten dhe raportin e saj me botën. Andaj, historia është histori e arsyes. Historia universale është prodhim i mendjes apo mendimit racional. Historia është lëvizje lineare dhe e drejtueshme që në fund të saj realizon shoqërinë universale ku mbretëron pranimi i ndërsjellë. 

Shteti universal dhe homogjen, dhe Fundi i Historisë. Aristokracia është krijuar nga njerëz që kanë vënë jetët e tyre në rrezik për prestigj dhe i kanë skllavëruar të tjerët. Demokracia liberale e zgjidh tensionin në mes skllavit dhe zotërisë duke i bërë skllevërit zotërinj të vetes së tyre. Shteti që paraqitet në fund të historisë është liberal për aq sa pranon dhe mbron të drejtat universale të lirisë, përmes një sistemi ligjesh, dhe demokratik për aq sa ekziston vetëm në miratim me të qeverisurit. Për Kojeve, ky i ashtuquajtur “shtet universal dhe homogjen” ka gjetur zbatim në vendet e Europës Perëndimore në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore. Progresi i historisë universale njerëzore ka kulmuar dhe përfunduar te demokracia liberale.

Njeriu i fundit. Nocion i Niçes që emërton një tip njeriu i cili shfaqet në Fundin e Historisë. Jeta e Njeriut të Fundit është e zbrazët dhe pa kuptim, duke qenë se të gjithë njerëzit e pranojnë njëri-tjetrin si të barabartë dhe nuk luftojnë mes vete, andaj ju mbetet vetëm të punojnë për arritje të pafund të të mirave materiale. 

 

ORIGJINA FILOZOFIKE E TEZËS

Trashëgimia e Hegelit: lufta për pranim dhe historia evolutive 

Origjina e kësaj teze buron nga filozofi i madh gjerman G.W.F. Hegeli, historicizmi i të cilit është bërë pjesë e pandashme e të menduarit dhe përfytyruarit tonë të historisë së njerëzimit. Si filozof historicist që ishte, Hegeli historinë njerëzore e kuptonte si një proces koherent evolucionar. Sipas tij, ky evolucion ishte përparim i mendjes njerëzore nga faza primitive të vetëdijes që përfundimisht çon në përhapjen e lirisë në botë. Teza e Fukuyamas e fundit të historisë ka rrënjët në dialektikën e zotërisë dhe skllavit të shktruar nga Hegeli dhe të interpretuar nga Alexandre Kojeve, një emigrant rus në Francë.

Tek ne vepra e Hegelit njihet më shumë përmes interpretimit, dhe atë atij materialist dhe marksist. Një interpretim alternativ është interpretimi i Kojeve, ndikimi i të cilit ndihet fort në filozofinë franceze. Sipas Hegelit, të lexuar nga një prizëm idealist, të gjitha sjelljet njerëzore në botën materiale, dhe prandaj e gjithë historia, i ka rrënjët në një gjendje të caktuar të vetëdijes. Kjo vetëdije mund të mos jetë eksplicite dhe e vetëvetëdijshme, siç janë doktrinat moderne politike, por mund të marrë formën e fesë ose zakoneve kulturore apo morale. Kjo mbretëri e vetëdijes në afat të gjatë patjetër manifestohet në botën materiale, në të vërtet e krijon botën materiale. Vetëdija është shkak dhe jo efekt, dhe mund të zhvillohet pavarësisht nga bota materiale. Së këndejmi, baza reale që qëndron nën rrjedhën e ngjarjeve është historia e ideologjive. 

Kështu, Fukuyama nuk pajtohet me Marksin se bota jonë politike dhe shoqërore ka fill në dallimet ekonomike dhe klasore. Ai beson se konflikti, sipas teorisë së Hegelit, buron nga gatishmëria e disa njerëzve që të rrezikojnë jetët për prestigj ose pranim. Sipas Hegelit, në fillim të historisë ‘njeriu i parë’ i shtyrë nga dëshira për pranim, apo thymos-i (virtu-ja Platonike e pjesës zemërake të shpirit), luftoi për të marrë pushtetin. Si rezultat i këtyre luftërave, bota u nda në dy klasa: zotërinj të lirë dhe skllevër të robëruar. Gjithë historia e njerëzimit është histori e zotërisë dhe skllavit: zotërinjtë gëzonin lirinë, ndërsa skllevërit vazhdimisht luftonin për të. Meqenëse historia ka fillim, ajo ka edhe fund. Historia mbaron atëherë kur skllevërit, pas luftërave të mëdha për pranim, arrijnë të barazohen me zotërinjtë. Ky barazim, sipas Fukuyamas, ka mundur të ndodhte vetëm në sistemin demokratik liberal: ‘Sipas Hegelit, shteti universal dhe homogjen plotësisht pajton kundërshtinë që ekziston në marrëdhëniet e zotërisë dhe skllavit duke i bërë ish skllevërit zotërinj të vetvetes…’ (Fukuyama 2006:316)

Hobsi dhe Loku, idetë politike të të cilëve janë bazë për kushtetutat e shteteve liberale perëndimore, u përpoqën të shmangin dëshirën për pranim, motorin e historisë sipas Hegelit, duke theksuar dëshirën dhe arsyen. Ata të dy fajësonin këtë pasion për superioritet si  burim të tiranive, dhunës dhe imperializmit. Mirëpo, Fukuyama bën një dallim ndërmjet dëshirës për pranim (thymos me gjuhën e Platonit) dhe dëshirës për t’u pranuar më i lartë se të tjerët (megalothymia  në greqishten antike) (Fukuyama 2006:201) 

Sidoqoftë, Alexandre Kojeve e konsideron të dështuar përpjekjen e tyre dhe të demokracisë liberale për të tejkaluar megalothymia-n duke injoruar dëshirën e natyrshme të njeriut për pranim, thymos. Në të vërtetë, ajo që e bën të suksesshme demokracinë është pikërisht se arriti të barazojë thymos-in, ngase gjithçka kishte kërkuar njeriu gjatë historisë dhe ajo që e kishte lëvizur historinë ishte dëshira e njeriut për pranim. Andaj, thymosi nuk është diçka që demokracia do shtypur, por ky pasion duhet të plotësohet duke pranuar njerëzit të si të barabartë.

Siç është e dukshme pra, mund të thuhet se Fukuyama e mbështet tezën e tij në interpretimin e interpretimit: Platoni është themeli, filozofia e historisë së Hegelit është zhvillimi pikëpamjes së tij, ndërsa Kojeve është interpretues i historicizmit të Hegelit.

Paqja demokratike

Pikëpamjes optimiste të Fukuyamas se demokracia liberale është telosi-i i Historisë, ngaqë kënaq në mënyrë të përkryer dëshirën e njeriut për pranim, këtë motor të historisë, mund të shtohet edhe argumenti i Kantit se demokracia liberale krijon paqe në botë, pasi që shtetet demokratike, në saje të lidhjeve të tyre ekonomike dhe ideologjike, nuk luftojnë mes vete. Natyrisht, Fukuyama nuk është aq naiv sa të mohojë fundamentalizmin dhe nacionalizmin si forca reale në botë, por ai i konsideron ato si forca reaksionare dhe më shumë reaksione ndaj dukurive të ndryshme shoqërore, ekonomike e politike, por me pak fuqi në vete për të gjeneruar alternativa solide të demokracisë liberale. 

Njeriu i fundit

Njeriun e Fundit e kishte profetizuar Niçe si i antidot i ‘bishës me fytyrë të skuqur’. (Fukuyama 2006:190) Njeriu i Fundit është i barabartë me të tjerët, prandaj i mungon dëshira për pranim (thymos-i), ky pasion që ishte motor i historisë dhe i cili e drejtoi historinë kah pikësynimi (telos) përfundimtar. Ndryshe nga njeriu bishë, Njeriu i Fundit është pa gjoks, pa zemër dhe pa pjesën zemërake të shpirtit, ose thymos siç e quan Platoni. 

 

KRITIKA

A kemi arritur në të vërtetë tek fundi i historisë? A ka historia pikësynim dhe nëse po, a është demokracia liberale stacioni i fundit e saj? A i zgjidh të gjitha kontradiktat e jetës njerëzore vetëm e vetëm demokracia liberale dhe asnjë sistem tjetër politiko-ekonomik? Dëshira për pranim dhe zhvillimi i shkencave natyrore, a çon domosdoshmërisht në një apo në disa drejtime? Këtyre pyetjeve do t’i përgjigjemi duke diskutuar argumentet spekulative në sferë të ideologjisë dhe vetëdijes, si dhe empirike, në sferë të zhvillimit të ngjarjeve në marrëdhëniet ndërkomëbtare, të paraqitura nga vetë Fukuyama dhe filofozitë tek të cilat ai bazon argumentin e tij.

Teza e Fukuyamas mbi fundin e Historisë ka shkaktuar reagime të shumta nga studiues të ndryshëm në botë dhe argumenti i tij është kritikuar nga disiplina të ndryshme, si historia, antropologjia, shkencat politike, sociologjia, filozofia, studimet e Lindjes së Mesme, nga më kryesoret. Vetë autori vlerëson se shumë kritika të drejtuara janë rezultat i keqkuptimit të tezës së tij, dhe është e vërtetë se teza e tij shpeshherë është kuptuar në mënyrë të thjeshtëzuar duke mos kuptuar thelbin e saj.

Pesimizmi i madh përkitazi me tezat pro fundit të historisë ka diskredituar idetë për Historitë Universale. Koncepti i Marksit mbi historinë ishte përdorur për të justifikuar terrorin në Bashkimin Sovjetik, Kinë, Shqipëri, Jugosllavi dhe vende të tjera komuniste, gjë që këtij termi i ka dhënë një kuptim tepër cinik në sytë e shumicës së intelektualëve. Andaj, nocioni se historia është drejtimore, kuptimplote, progresive, ose e kuptueshme nuk është i pranueshëm për rrymat kryesore të mendimit Perëndimor sot. Të flasësh për Historinë e Botës, ashtu siç bënte Hegeli, ndjell tallje nga intelektualët që të përçmojnë si dikë që e mashtron veten duke besuar se po e përthekon botën me gjithë ndërlikueshmërinë e saj. 

Autorë të shumtë, e kanë kritikuar idenë e Fundit të historisë, duke argumentuar se historia njerëzore ka një qëllim apo telos, dhe një Histori Universale e Njerëzimit është e mundur të shkruhet vetëm nëse bazohet në supozime fetare, siç është ideja e Providencës dhe eskatologjia e Krishterë. Sidoqoftë, këtu nuk do të flitet për pozicionet filozofike dhe argumentet përkatëse në lidhje me debatin mbi filozofinë e historisë dhe se a ka një histori universale, a ecën ajo në një drejtim, e kështu me radhë. Diskutimi në vazhdim mbështetet mbi prova empirike në nivel të marrëdhënieve ndërkombëtare, dhe se çfarë thonë ato përkitazi me tezën e Fundit të historisë.

1. 

Sipas tezës së fundit të historisë, mekanizmi që e lëviz historinë drejt qëllimit është dëshira për pranim dhe shkenca natyrore. Por, si mund të jemi të sigurt se motorët e historisë çojnë popujt dhe kulturat e ndryshme në një qëllim të vetëm? Hegeli kësaj pyetjeje iu ka përgjigjur në një mënyrë evolucionare duke theksuar se shoqëritë europiane mishërojë ‘llojin’ e atyre që përshtaten dhe mbijetojnë gjatë evoluimit të shoqërive. 

Në kohën kur bota bipolare po shthurej dhe e ardhmja po dukej më e hapur dhe pafund, teza e Fukuyamas për Fundin e Historisë trumbetonte se të gjitha konfliktet ideologjike kishin mbaruar dhe historisë i kishte ardhur fundi me ngadhënjimin e demokracisë liberale siç njihet në Perëndim. Në vitin 1989 kur Fukuyama botoi për herë të parë tezën e fundit të historisë në Europë e Amerikë mbretëronte një eufori pas rënies së Murit të Berlinit, si simbol i ngadhënjimit të demokracisë liberale të Perëndimit kundër rivalit të fundit të tij: komunizmit lindor. Mirëpo, rënia e komunizmit nuk e la demokracinë kapitaliste pa armiq të tjerë që  dolën në pah. Teza e Fundit të Historisë është përgënjeshtruar nga ngjarje faktike nëpër botë, të cilat nuk shkonim me analizat e Fukuyamas dhe nuk zhvilloheshin sipas parashikimeve të tij. Koha nuk ishte ndalur te demokracia liberale, historia po vazhdonte: ish-marksistët nuk u konvertuan në liberalë. Popujt e bllokut lindor nuk nxituan të gjithë të përqafojnë demokracinë liberale, por shumë prej tyre iu kthyen identiteteve të tyre etnike, kulturore e fetare, duke u futur në luftëra ndërmjet fqinjëve kundër armiqve shekullorë. Ndryshe nga ajo çfarë kishte përfunduar Fukuyama, njeriu post komunist nuk u bë njeri i fundit, i barabartë e konsumatorit, por drejtoi thymos-in e tij në kërkesa për njohje të kombësisë dhe identitetit fetar. Në tezën e Fukuyamas nacionalizmi dhe feja mungonin. 

Duke e parë gjallërinë dhe ndikimin e nacionalizmit dhe të fesë në ish-republikat e BRSS, Azi Qendrore dhe Ballkan, mësuesi i Fukuyamas, Samuel Huntington propozoi një tezë tjetër për t’i dhënë kuptim botës pas sistemit bipolar të saj: përplasja e qytetërimeve. Ky autor argumenton se konflikti ideologjik që mbizotëronte në botën bipolare po zëvendësohet me konflikt ndërmjet qytetërimeve të mëdha të botës. Ai hedh poshtë, idetë e Fukuyamas për historinë universale e cila mbaron tek demokracia liberale që pashmangshëm do të pranohet nga të gjithë shoqëritë. Janë qytetërimet ato që përcaktojnë formën e qeverisjes së një shoqërie apo shteti, që nënkupton se qytetërime të ndryshme do të prodhojnë forma të ndryshme të qeverisjes. Po, historia marshon drejt demokracisë liberale, por – do të shtonte Hungtington – vetëm historia e Krishterë.

Ndërsa mund të thuhet se demokracia (në kuptimin e ngushtë të saj: zgjedhje të lira dhe të drejta) po përhapet nëpër botë, jo të gjitha shoqëritë kjo po i shpie nga ideali Perëndimor i liberalizmit të tregut dhe individit, sundimit të ligjit, kontrollit dhe ndarjes së pushtetit. Zgjedhjet popullore, në shumë shoqëri po prodhojnë atë që Fareed Zakaria e ka quajtur: demokraci joliberale ose elektorale.  

Shumë autorë të tjerë e kanë ndjekur Huntingtonin, por vetëm deri në gjysmë të tij, duke pohuar se determinizmi i shprehur në teorinë e tij moderniste të Fukuyamas nuk është i vlefshëm për të gjitha shoqëritë në botë, por kjo nuk çon domosdoshmërisht në përplasje të qytetërimeve. Kohëve të fundit, drejtimit të historisë njerëzore i është dhënë një shpjegim që vlerëson pluralitetin e zhvillimit të ndryshëm të shoqërive dhe sistemeve politike, duke respektuar ‘ngritjen e të tjerëve’ në një botë ku hegjemonia amerikane nuk do të mbizotërojë ekonominë globale, nuk do të orkestrojë gjeopolitika, dhe nuk do të imponojë kulturën .  (Zakaria, The post-American World).

Autorë, si Laclau dhe Mouffe, shfaqjen e nacionalizmave dhe fundamentalizmave e shohin pikërisht si rezultat i hegjemonisë liberale që bazohen në idenë për fundin e konflikteve ideologjike, ndërsa Derrida e ka kritikuar Fukuyaman përse po i aplaudon hegjemonisë liberale. 

Por, ndikimi i fesë nuk është i dukshëm vetëm në shtetet historike, por edhe në ato pas-historike, sipas konceptimit të Fukuyamas. Liberalizmi nuk e zhduki fenë madje as në Europë; ndoshta mund të thuhet se ndikimi i fesë në jetën publike e politike është më i zbehtë në Angli e gjetiu, por ky konstatim nuk vlen për Irlandën e Veriut, për SHBA, madje as për Gjermaninë e të tjera. 

2. 

Kohëve të fundit, është folur se fundamentalizmat fetarë (veçanërisht ai islam) është një alternativë e Demokracisë liberale (për shembull, Huntington). Huntington dhe të tjerë si ai, mendojnë se ekstremizmi islamik ka rrënjët në vetë doktrinën Islame, dhe se ai nuk do të mund të mund të zhvillohet në drejtim të synimit të historisë: modernizimit ekonomik dhe demokracisë liberale. 

Sidoqoftë, Oliver Roy mendon se teza e Fukuyamas është një argument i mirë kudër idesë së ‘përplasjes së qytetërimeve’. Ai supozon se ndërtimi i demokracisë në një shoqëri nuk domethënë domosdoshmërisht se ajo shoqëri duhet të kalojë në procesin e njëjtë historik dhe kulturor që Perëndimi ka kaluar. Çështja është se si të lidhen vlerat universale të demokracisë me kulturat e tjera. 

Huntington beson se kulturat bazohen në një masë të madhe te fetë dhe fetë ndikojnë tek kulturat e ndryshme politike. Sidoqoftë, Roy beson tek një trend i ndarjes në mes të traditës kulturore dhe fesë që po ndodh në botë. Si pasojë, pikëpamjet dhe normave fetare po riformulohen përtej kulturës specifike. Në fakt, ndarja e fesë nga kultura dhe riformulimi i vlerave fetare të pandikuara nga kultura e bën të mundshme që komunitetet e ndryshme fetare të pranojnë sistemin demokratik, siç po bën partia AK (dikur) islamiste në pushtet në Turqi. Gjithashtu, myslimanët në Europë po dëshmojnë se identiteti fetar (i ndryshëm nga Krishterimi) dhe qytetaria në demokraci mund të bashkëjetojnë. Andaj, myslimanët nuk bëjnë përjashtim nga logjika e modernizimit. 

3. 

 

Për më tepër, Fukuyama pohon se demokracia liberale gjeneron paqe në botë, pasi që (sipas Kantit) shtetet demokratike, në saje të lidhjeve të tyre ekonomike dhe ideologjike, nuk luftojnë mes vete. 

Vlerat dhe institucionet demokratike kanë një karakter dhe rëndësi universale. Megjithatë, kush do të mohonte se përhapja e demokracisë liberale në botë nuk ka ndodhur duke iu falënderuar kulturës hegjemone dhe ndikimit të forcës imponuese ushtarake dhe ekonomike të SHBA-ve, por vetëm në saje të një force gati mistike të dëshirës për pranim? Çfarë implikimi do të kishte ky fakt empirik për ‘historinë universale’? 

Disa kritikë e kanë vlerësuar sjelljen prej perandoraku të SHBA si argument kundër tezës së Fukuyamas. Sidoqoftë, kjo kritikë është bazuar në keqkuptim të tezës origjinale të tij, ngase dhe vetë Fukuyama vërteton se ideali i demokracisë liberale më tepër është mishëruar tek BE se sa SHBA (Fukuyama, 2006:420) dhe ka kritikuar mënyrën se si forca po përdoret aktualisht nga Amerika për të përhapur demokracisë, duke dashur të çlirojë tezën e tij nga rrëmbimi i administratës së presidentit G.W. Bush që shfrytëzoi atë për të përligjur politika të cilat vetë Fukuyama i dënoi. (Fukuyama, 2006b)

Në fund, tezën e Fukuyamas do ta vërtetojë apo përgënjeshtrojë koha e cila do të tregojë më së miri se si po zhvillohen ngjarjet. 

 

BIBLIOGRAFI

Fukuyama, Francis (1989) National Interests. The End of History?’ 16 (Summer 1989)

Fukuyama, Francis (2006) Fundi i Historisë dhe Njeriu i Fundit. Prishtinë: Zenith.

Fukuyama, Francis (2006b) America at the Crossroads: Democracy, Power, and the Neoconservative Legacy. Routledge.