gselaci.wordpress.com

Politika, feja dhe liria e shprehjes – “Vargjet satanike”

In Përkthime on 19 September, 2015 at 14:08

Bhikhu PAREKH *

Përktheu dhe përshtati: Gëzim Selaci

Kohë pas kohe shoqëria multikulturore prodhon situata në të cilat dallimet e thella në mes komuniteteve dalin në ballë dhe krijojnë kriza. Viteve të fundit asnjë ngjarje nuk i ka ilustruar këto tensione më shumë se sa diskutimi në lidhje me romanin e Salman Rushdie, The Satanic Verses (1988). Duke qenë një roman fantazi, pasazhet të cilat tallen dhe shpifin kundër Islamit dhe Profetit Muhamed në këtë roman ndodhin në një ëndërr të një personazhi. Ndonëse është një vepër në të cilën fakti dhe trillimi, realiteti dhe ëndrra me qëllim përzihen, edhe ky zhanër i ka rreziqet e veta. Ëndrra nuk mund të cilësohet ‘vetëm’ si një ëndërr dhe ëndërruesi ‘vetëm’ si një personazh i çmendur.

Kundërshtimet e myslimanëve

Menjëherë pas botimit të librit, myslimanët britanikë filluan fushatën kundër tij. Kundërshtimet e tyre ishin të trefishta. Së pari, libri bëri një shpjegim plotësisht të pasaktë për Islamin dhe shpërndau “rrena të ulëta” për të. Së dyti, myslimanët thoshin që libri është fyes, gojëndyrë, i vrazhdë dhe shpifës në mënyrën se si e trajton burrin dhe gruan të cilën e mbanin për të shenjtë. Së treti, ankesa e myslimanëve ishte se libri i kishte përulur e poshtëruar ata në sytë e vetvetes dhe të botës. Ai përforconte shumicën e stereotipave tradicionale dhe i shtonte disa të tjera duke i paraqitur ata si barbarë.

Nëse nuk mund të ndalohet në tërësi, ata kërkonin që së paku nga libri të hiqeshin pjesët ofenduese. Dhe në mënyrë që botime të tilla provokuese të mos ketë në të ardhmen, ata kërkonin që ligji ekzistues i anti-blasfemisë (në Angli) që mbron Krishterimin të përfshinte edhe fetë tjera, sidomos Islamin.

Pasi që mediat nuk u kushtonin vëmendjen protestave të tyre, ata u këshilluan nga dikush të thërrisnin mediat kombëtare dhe në prezencë të tyre të digjnin librin. Pasi e bënë këtë ata siguruan publicitet të shpejtë kombëtar, por jo të tillë çfarë e dëshironin ata. Në vend se të stimulojë një diskutim të arsyeshëm të ankesave të tyre, djegia e librit shkaktoi dënime të rrepta. Ata u quajtën “barbarë”, “të paqytetëruar”, “fanatikë” dhe u krahasuan me nazistët. Pothuaj asnjë media nga e përmendi se vetëm para pak javësh deputetë të Partisë Laburiste kishin djegë në publik një kopje të rregullave të reja raciste në lidhje me imigrimin.

Protestat myslimanë në Britani filluan të tërheqin vëmendjen ndërkombëtare. Disa udhëheqës myslimanë në mënyrë të pamatur ndërkombëtarizuan çështjen duke kërkuar përkrahjen e kryetarëve të shteteve myslimane. Si përgjigje Ajatollah Khomeini shpalli dënim me vdekje kundër Rushdie-s. Fetvaja e Khomeinit bëri një kthesë në zhvillimin e vetëdijes së myslimanëve. Tolerantë dhe madje të ndruajtur deri atëherë, komuniteti mysliman në Angli befas shijoi ndjenjën e fuqisë. Kjo ndjenjë, e kombinuar me pasionin e ligë për hakmarrje pse kishin qenë të injoruar për një kohë të gjatë, krijoi një disponim agresiv te disa prej tyre. Ata që dinin më mirë nuk kishin kurajën për t’ua tërhequr vërejtjen vëllezërve të tyre në fe. Shtypi britanik prirej të rëndonte gjendjen. Duke dërguar korrespondentë për të intervistuar liderët myslimanë dhe të rinjtë dhe duke i hutuar ata me pyetje sugjeruese, krijoi një përshtypje të përgjithshme se të gjithë myslimanët vlonin e shkumëzonin nga shpirti gjakatar i hakmarrjes. Padashur, shtypi e bashkoi komunitetin mysliman, krijoi një ortodoksi të re dhe përkrahjen e fetvasë e bëri shenjë dalluese të identitetit dhe solidaritetit mysliman. Vetëm disa myslimanë që nuk e përkrahnin fetvanë e Khomeinit patën guxim apo mençuri për t’u shkëputur nga ajo, e të mos flasim për kundërshtimin e saj. Kërkesat e myslimanëve nuk u pritën shumë seriozisht. Pjesa më e madhe e shtypit liberal dhe konservativ ishte e ashpër apo armiqësore duke akuzuar myslimanët se po parapëlqejnë një shoqëri teokratike dhe Britanisë po i sjellin vetëm turp. Kundërshtimi i qëndrimit të myslimanëve ishte aq i egër saqë edhe disa liberalë (siç ishte një profesor katolik i Oxfordit) që guxuan ta kritikojnë Rushdien pse nuk kishte fyer ndjenjat e njerëzve duke fyer atë që ata e mbanin për më të dashurin, u bënë temë e kritikës së padrejtë.

Për sa u përket çështjeve që i kishin ngritur myslimanët ato pranuan shumë pak përgjigje. Vetëm thuhej se “parimet fundamentale” të shoqërisë britanike janë të panegociueshme, përfshirë këtu të drejtën e fjalës dhe shprehjes dhe tolerimin e mendimeve të ndryshme.

Pasi që pasionet e protestuesve myslimanë ishin ftohur, gjendja ndërroi paksa, dhe nxori debatet e vonuara përbrenda komunitetit mysliman dhe shoqërisë së gjerë. Disa shkrimtarë myslimanë pyetën se mos ja kishin tepruar duke e përkrahur fetvanë, si duhet të pajtohen me parimin liberal të lirisë së shprehjes dhe cilat ishin të drejtat dhe obligimet e tyre si imigrantë. Në përgjithësi u pranua se çështjet fetare meritojnë të diskutohen me ndjeshmëri më të madhe, se feja ka një rol të çmueshëm shoqëror, se ajo nuk duhet të rrënohet nga sulmet e marra dhe se armiqësia e përhapur për fenë duhet të rishqyrtohet. Duke iu falënderuar këtij debati të brendshëm që ndodhte edhe në shtyp edhe në takimet joformale, shoqëria britanike nisi të nxjerrë pikëpamje të ndryshme që nuk kishte ndodhë më parë. Individë nga dy komunitetet filluan të mendojnë për tjetrin, ngurtësia u zbut dhe gjuha e përbashkët nisi të shfaqej. Mendimet kritike të vetë Rushdit dhe pranimi i tij për një gabim në vepër pas një viti e lehtësuan procesin.

Logjika e diskursit politik

Një, çështjet e diskutueshme mund të zgjidhen relativisht lehtë ose së paku të ndalohen që të mos dalin nga kontrolli nëse identifikohen, izolohen dhe trajtohen në fazë të hershme. Edhe rasti i Rushdit me siguri se do të ishte zgjidhur në mënyrë paqësore në një fazë të hershme nëse kërkesat do të konsideroheshin kërkesat e arsyeshme të myslimanëve dhe nëse Rushdi që nga fillimi të kishte një qasje pajtuese, siç e kishte një vit më vonë.

Dy, grupet e përfshira në debate publike për çështje të rëndësishme në shoqërinë mulikultutore shpeshherë keqkuptojnë njëri-tjetrin, sepse secili priret të definojë çështjen sipas kuptimit të tyre që shpeshherë nuk janë të kuptueshme për të tjerët dhe sepse kuptimi i tyre për historinë, formimin kulturor dhe mënyrën e jetës së tjetrit është shumë i kufizuar. Shumica e autorëve britanikë, konservativë dhe liberalë, argumentonin se myslimanët po e kundërshtonin lirinë e shprehjes, ndërsa ata në të vërtetë vetëm pyetnin pse liria e shprehjes do të duhej të bënte shënime të pavërteta dhe thellë fyese për fenë. Këto dy grupe dinin pak për mendimin dhe jetën e njëri-tjetrit. Debati do të shkonte mirë sikur të dy palët do të ishin bikulturorë apo të bënin përpjekje të vërteta për të hyrë në mënyrën e të menduarit të palës tjetër.

Tre, ndonëse dialogu është mënyra e vetme morale për zgjidhjen e çështjeve të diskutueshme, ai nuk është gjithherë i pranishëm, madje edhe në shoqëritë më demokratike. Secila shoqëri priret të marrë për të zakonshme disa gjëra ose qëllimisht t’i mbajë larg opinionit shpërthyes publik.

Katër, debati politik jo rëndom është në mes të barabartëve. Kjo veçanërisht është e pranishme në shoqëritë multikulturore, siç janë emigrantët e rinj dhe ata që një kohë të gjatë kanë qenë të heshtur, në të cilën disa grupe vuajnë nga situatat e pafavorshme. Si rezultat, pakica e frustruar ose tërhiqet në një gjendje thellë të zymtë ose i kthehet dhunës për të tërhequr vëmendjen e publikut. Një mënyrë për të shmangur një situatë të këtillë është forumi publik ku do të diskutoheshin çështjet e rëndësishme nga ana e përfaqësuesve të secilit grup.

Pesë, diskutimi politik nuk është i qetë dhe i arsyeshëm sikurse diskutimi akademik; në të vërtetë edhe ai akademik asnjëherë nuk është tërësisht i udhëhequr vetëm nga “pesha” e argumenteve.

Më në fund, rasti i Rushdit tregoi se si traditat politike dhe ndërtimi kushtetues i një vendi formojnë natyrën, përmbajtjen dhe stilin e diskutimit politik. Diskutimi politik, pra, varet nga konteksti dhe kultura, dhe kurrë nuk është plotësisht i bazuar vetëm në argumente dhe asnjë model i vetëm nuk është i përshtatshëm për të gjitha shoqëritë.

Liria e shprehjes

Çështja e dytë e rëndësishme e ngritur nga rasti i Rushdit ka të bëjë me natyrën, bazën dhe kufizimet e lirisë së shprehjes. Argumentohet se liria e shprehjes duhet të jetë sa më e përputhshme me kërkesat e rregullit dhe qetësisë publike. Ruzhdi thoshte se ai është i lirë të fyejë të tjerët dhe të satirizojë besimet e tyre të thella, por ai nuk shpjegon pse ata duhet ta pranojnë këtë. E drejta e tij për t’u shprehur imponon një detyrë për ata që të përmbahen nga pengimi i tij edhe kur të fyhen besimet e tyre të thella nga pohimet e tij.

Asnjë vepër letrare nuk mund të jetë e lirë nga përgjegjësia morale e shoqërore dhe normat e mirësjelljes. Pse dhe si është në interes të të gjithëve të lejohet maksimumi i mundshëm i lirisë së shprehjes.

Gjithashtu duhet të bëjmë dallim në mes formave të ndryshme të të folurit dhe ta dimë se jo të gjitha meritojnë mbrojtje të njëjtë.

Liria e shprehjes nuk është vlera e vetme dhe më e madhja. Ajo duhet të balancohet me vlerat e tjera siç janë shmangia nga lëndimi i panevojshëm, harmonia shoqërore, kultura njerëzore, mbrojtja e të dobëtit dhe vetërespekti e dinjiteti i individëve dhe grupeve. Asnjë vlerë nuk ngadhënjen mbi të tjerat, dhe rëndësia e tyre relative mund të gjykohet vetëm në dritë të kontekstit shoqëror dhe kulturor dhe konsekuencave të ngjashme. Nuk ka një formulë të ngurtë se si të pajtohen këto vlera; varet nga historia, traditat, rrethanat politike dhe nga faktorë të tjerë në shoqëri. Pasi liria e shprehjes është vlerë e rëndësishme dhe pasi që nuk mund t’i besohet qeverisë ta rregullojë atë, skajet e saja më së miri mund të definohen nga kolegjet redaksionale, shoqatat e botuesve, mosmiratimi publik etj. Prandaj nuk është e rastit pse India më parë kishte kundërshtuar botimin e Vargjeve Satanike dhe tani gazetat britanike kundërshtojnë botimin e karikaturave.

Në dritë të diskutimit tonë myslimanët kanë pasur të drejtë të protestojnë kundër librit. Protestat e tyre kanë pasur katër qëllime legjitime: të shprehin mosmiratimin e tij, të shtyjnë shkrimtarët e ardhshëm që të jenë më të ndjeshëm dhe të kufizuar kur të shkruajnë, të vënë pyetje të rëndësishme në agjendën politike dhe të bindin shoqërinë britanike për të shqyrtuar sërish pikëpamjet e saj për natyrën dhe kufijtë e lirisë së shprehjes. Myslimanët kanë pasur të drejtë të bëjnë gjithçka të nevojshme për të arritur këto objektiva, përfshirë edhe demonstrata të mëdha, presionin ekonomik dhe ndoshta djegien e librit. Por ajo që ka kaluar kufijtë e këtyre formave ishte e pajustifikuar dhe jo e mençur.

Gjithashtu duhet të rishqyrtohen standardet e pikëpamjeve shekullariste për vendin e fesë në jetën politike. Por edhe nga fetarët duhet të kërkohet që të pranojnë detyrimet e shoqërisë demokratike.

 

Marrë nga: Parekh, Bhikhu (2000) Rethinking Multiculturalism: Cultural Diversity and Political Theory. (Harvard UP)

* Profesor në London School of Economics dhe University of Wesminster në Londër dhe autor i një numër monografish në fushë të teorisë politike.

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: