gselaci.wordpress.com

Sfidat e demokracisë arabe

In Politikë ndërkombëtare on 22 February, 2011 at 16:07

Gëzim SELACI

Një numër të regjimeve autoritare në shtetet arabe po u vjen fundi. Por, a do të zëvendësohen ato me regjime demokratike, kjo nuk është e sigurt. Jo për ndonjë predispozitë kundër-demokratike të kulturës arabo-islame, siç kishte me thënë ndonjë dritëshkurtër, por për shkak se demokracia parakupton kapacitete që diktaturat në këto vende e kanë mbytur me dekada të tëra, dhe që nuk ngjallen dot vetëm me zgjedhje, qofshin edhe të lira e të ndershme. Revolucionin demokratik  e ngatërron edhe më natyra e ndërhyrjes nga shtete të jashtme në këto vende, të cilat në emër të paqes e stabilitetit, mbështesin regjime autoritare në rajon. Demokracia nuk është diçka që ndodh përnjëherë. Sfida e shoqërive arabe drejt demokracisë mbetet ndërtimi i këtyre kapaciteteve dhe çlirimi nga paternalizmi politik që vjen nga jashtë këtyre shoqërive.

1

‘Liderëve Arabë’ dhe ‘heronjve të paqes’ iu lëkund toka nën këmbë vetëm atëherë kur populli i hidhëruar u ngre dhe me ngulm kërkoi heqjen e maskës së tyre dhe më në fund edhe heqjen e tyre. Mirëpo, përkundër thirrjeve të protestuesve për liri e drejtësi sociale, derisa kjo pakënaqësi e turmave të përkthehet në aksion të organizuar dhe të orientuar politik, këto do të mbesin vetëm kryengritje dhe assesi lëvizje revolucionare.

E, shteteve arabe nuk u duhen kryengritje që do të trazonin jetën shoqërore, ekonomike e politike, edhe ashtu të brishtë. Kryengritje të tilla të turmave që as vetë nuk e dinë se çfarë do të ndodhë më pas, më së shumti që mund të arrijnë është  ndërrimi i liderëve dhe ndryshimi i raportit të forcave politike në vend, me fjalë të tjera të zëvendësohet një tiran me një tjetër.

Më parë, revolucionet të shekullit XX nëpër këtë pjesë të globit kanë rrëzuar monariktë, por kanë zëvendësuar ato me diktatura dinastike apo presidentë të zgjedhur nga populli, për të degjeneruar më pas në monarki presidenciale dhe shfuqizuar sundimin e ligjit e imponuar gjendje të jashtëzakonshme, siç është rasti me Mubarakun për 30 vite me radhë. Ato revolucione kanë qenë nacionaliste, por kjo mund të ndodhë përsëri, qoftë edhe nëse pushtetin e marrin ‘liberalët’, ‘sekularistët’, ‘islamistët’, apo të gjithë së bashku. Kryengritjet e tanishme në Tunizi, Egjipt dhe ato të mëparshmet në Liban e Iran vërtet janë thirrje të një klase të mesme të pakënaqur me gjendjen e punësimit, lirisë e demokracisë. Mirëpo, se a do të ndodhë që kësaj radhe ato të rezultojnë në demokraci, kjo është një çështje tjetër. Duke pasur parasysh se demokracia nuk është vetëm votime, por sundim i ligjit, liri politike dhe e shprehjes, fuqizim i shoqërisë civile, e kështu me radhë, këto nuk arrihen vetvetiu vetëm pse turma dëshiron.

2

Është propozuar që çlirimi nga tirania e Mubarakut dhe Ben Alisë mund dhe duhet të bëhet përmes ‘zgjedhjeve të lira’. Thuhet se zgjedhjet rezultojnë në qeveri legjitime dhe të përgjegjëse ndaj popullatës. Por, ky mbetet një supozim, ngase në realitet nuk ndodh kështu. Faktet dëshmojnë se të zgjedhurit e popullit kollaj mund të shndërrohen në diktatorë. Me fjalë, të tjera, zgjedhjet në kushte të caktuara krijojnë jo autoritete që kanë mandat të qeverisin në të mirë të publikut, por diktatorë e tiranë që sundojnë në interes vetëm të tyrin. Ky dallim besoj se është i qartë.

Por, përse zgjedhjet, ky tipar i demokracisë, vazhdojnë të prodhojnë qeveri të papërgjegjshme dhe jolegjitime nëpër shtetet e Botës arabe? Përgjigja është e thjeshtë: zgjedhjet nuk mjaftojë. Funksionin e legjitimimit të qeverisë dhe bërjen e saj të jetë e përgjegjshme ndaj popullit zgjedhjet mund t’i kryejnë vetëm në një kontekst ku plotësohen edhe disa kushte të tjera që nënkupton një sistem demokratik. Më e pakta që kërkon një sistem demokratik është që qytetarët të informohen për vendimet politike, në mënyrë që të bëjnë gjykime të informuara politike dhe kur të vendosin për të dinë mirë se për kë po votojnë. Në shumicën e vendeve të rajonit në fjalë elita mbizëtoruese politike për një kohë të gjatë ka shtypur format alternative të informacionit dhe hulumtimet e pavarura për politikat shtetërore. Atëherë, pa media dhe institute të pavarura, zor se qytetarët apo votuesit do të mund të bëjnë zgjedhje të informuara në ditën e votimit.  Për më keq, në vende si Egjipti ku shkalla e analfabetizmit është e lartë (afër 30% të popullatës) është ëndërruese të shpresohet në zgjedhje të informuara. Tërheqja e Ben Alive dhe Mubarakave nuk janë garanci se demokracia do të lulëzojë në shtetet arabe. Prandaj, parakusht për zgjedhje të vërteta e të kuptimta janë liria e shprehjes dhe ajo intelektuale, si dhe arsimimi i qytetarëve. Fundja, qytetarët duhet të fuqizohen që të ndikojnë në qeverisje jo vetëm përmes votimit, por edhe kanaleve të tjera të pjesëmarrjes demokratike, përtej kutive të votimit.

3

Veç kësaj, janë institucionet e kontrollit, frenimit dhe balancimit të pushtetit të autoriteteve që i japin kuptim zgjedhjeve në demokraci. Natyrisht, këto institucione duhet të ndërtohen gradualisht. Në mungesë të tyre, partia në pushtet specializohet në taktika të vjedhjes së votave dhe në manipulime të votimeve duke i siguruar që në t’i fitojnë përsëri zgjedhjet. Është e natyrshme që më pas një qeveri e dalë nga votime të parregullta dhe në saje të taktikave të paligjshme të mos jetë e përgjegjshme ndaj votuesve dhe qytetarëve. Nga qeveri të tilla as që pritet se do të mërziten për performancën e tyre ekonomike apo politike. Arsyeja është e thjeshtë: ngase zgjedhjet i kanë fituar me manipulime dhe nuk janë ndëshkuar për këtë, prandaj mundësia që prapë do të fitojnë në atë mënyrë nuk nxit në përmbushjen e premtimeve elektorale. Prandaj, krahas zgjedhjeve duhen edhe institucione funksionale të kontrollit, frenimit dhe balancimit të pushtetit që do të siguronin që zgjedhjet të jenë të pastra dhe të ndershme. Vetëm atëherë zgjedhjet do të kryenin funksionin e tyre demokratik dhe do të rezultonin në qeveri që do të bënte politika në të mirë të popullatës.

4

Duke pasur parasysh se partitë në pushtet dhe elita mbizotëruese sistematikisht i kanë shtypur partitë dhe grupet opozitare të interesit, opozita nuk ka ndonjë përvojë të mjaftueshme në veprimtari politike, në organizim të zgjedhjeve, studim e vlerësim të politikave, ose të bëjë kompromise politike. Andaj, ajo, pa kapacitete të këtilla, e ka të vështirë të mobilizojë dhe të sigurojë burime për të krijuar grupe efikase të interesit. Dorëheqja apo shkarkimi i liderëve tiranë nuk domethënë se do të rrënojë ngrehinën e regjimit të vjetër autoritar. Institucionet dhe aktorët e shtetit të vjetër mund të mbesin dhe të riorganizohen, sidomos duke qenë se një numër i madh i tyre gjatë dekadave të fundit kanë krijuar pasuri dhe ndikim të madh në shtet. Nuk duhet harruar se marrja e pushtetit nga ana e armatës në Egjipt, nëse nuk është puç ushtarak, së paku tregon se transferi i pushtetit ende nuk është kryer, por është akoma në duar të forcave jodemokratike. Përndryshe, armata e Egjiptit, për shembull, është lejuar që të udhëheqë biznese të ndryshme për të financuar vetveten. Prandaj, kryengritësit e suksesshëm në rrëzimin e diktatorëve, duhet patjetër të gjejnë mënyra efikase për kalim në fazën e dytë të tranzicionit demokratik për të ndërtuar institucione demokratike dhe për të ndërruar vetë sistemin dhe të mos kënaqen vetëm me ndryshime sipërfaqësore në sistemin autoritar. Siç tregon përvoja e Kinës në vitin 1989, vetëm kryengritja në rrugë nuk mjafton. Lëvizjet demokratike në Botën arabe kanë çfarë të mësojnë nga transferimi i patrazuar i pushtetit nga komunistët tek qeveritë e reja demokratike nëpër Europën lindore të vitit 1989.

5

As sistemi i krijuar ekonomik në këto vende nuk është i favorshëm për një revolucion progresiv. Këto shoqëri varen në masë të madhe nga ndihmat e donatorëve të jashtëm, sidomos Egjipti. Ndihmat dhe paratë që pranojnë këto vende nga shtetet e zhvilluara, sidomos nga ShBA, shkaktojë problem serioz, ngase ato donacione nuk përcillen me procese të pastra buxhetore. Paratë shfrytëzohen nga kriminelë të cilët më pas ndërtojë sisteme të patronazhit politik dhe korrupsion në qeveri. Marrëdhënia patron klient shkel liritë e përmendura më lartë, ngase aksesi i njerëzve në burime të pasurisë varet dhe determinohet nga këto lidhje. Mbi këtë bazë më pas formohen partitë politike dhe besnikëritë politike. Padronët të cilët bëhen politikanë dhe përmes zgjedhjeve fitojnë autoritet shfrytëzojnë lidhjet e tyre klienteliste për të siguruar vota, ani pse sistematikisht grabisin burimet nga njerëzit dhe janë të zhytur në korrupcion për të cilin flitet vazhdimisht. Klientët (ndërmarrës, biznesmenë, intelektualë, gazetarë, gjyqtarë e prokurorë, hoxhallarë e priftërinj, artistë, akademikë, shkrimtarë e deri te njerëz të rëndomtë) ua shesin shpirtin patronëve të cilët si shpërblim përmes mitos dhe korrupcionit u gjejnë punë, poste, e përfitime të ndryshme nga prona publike klientëve të dëgjueshëm të tyre. Korrupsioni nuk zgjidhet me thirrje morale. Në të vërtetë ai është në funksion të sistemit ekonomik të krijuar në saje të patronazhit politik.

6

Mirëpo, veç këtyre sfidave të brendshme, ajo çfarë e bën edhe më të zorshëm tranzicionin në demokraci liberale në këto shtete janë edhe interesat ekonomike të shteteve dhe grupeve të huaja në rajon. Kujtojmë se para disa ditëve Frank Wisner, diplomati veteran i dërguar nga Obama për t’u marrë me regjimin në Egjipt, kohë më parë deklaroi se Mubaraku duhet të qëndrojë në pushtet në mënyrë që tranzicioni të jetë i ligjshëm (thua se regjimi i Mubarakut ka qenë i ligjshëm!).  Një deklaratë kjo që ishte e ndryshme nga qëndimi i presidentit Obama në lidhje me qëndrimin e Mubarakut në pushtet. U kuptua se ai punon për një firmë ligjore që të lidhur me egjiptas të pasur dhe me vetë presidentin Mubarak. Kjo tregon se deri në ç’masë dhe në çfarë mënyre politika zyrtare e faktorëve ndërkombëtar mund të ndikohet nga interesa të ngushtë ekonomikë të shteteve të huaja.

Për më keq, kompani nga shtetet e zhvilluara që kanë interesa ekonomike në këto vende jo gjithmonë janë të pastra dhe janë të përfshirë në dallavere me batakçi në mesin e zyrtarëve qeveritarë të cilët ndërtojnë një sistem të patronazhit politik dhe për shkak se janë, apo vijnë më vonë në autoritet (ministra, etj.) edhe gjyqet janë të pafuqishëm ndaj tyre. Si rrjedhojë, kur të kesh kriminelë në pushtet, çdo përpjekje apo rrugë për demokratizimin vendit bëhet më e komplikuar.

7

Veç faktorit ekonomik, ndërhyrja nga shtete të jashtme për të siguruar që në pushtet të vijnë njerëz që do të ‘ruanin paqen’ në rajon dhe ‘stabilitetin’ brenda vendit (një mënyrë politikisht korrekte për të emërtuar politikanë që u binden atyre), shpërfill forcat progresive në vend dhe mund të rezultojë përsëri në sundime autoritare. Anti-semitizmi dhe ‘fundamentalizmi’ dhe ‘radikalizmi islamik’ janë frika përmes të cilave diktatorët në ‘Lindjen e Mesme’ legjitimojnë pushtetin e tyre, si ‘e keqja më e vogël e mundshme’. Por, është e diskutueshme nëse ndërrimi i regjimeve autokratike në këto vende domosdoshmërisht do të rezultonte në armiqësi kundër Izraelit apo në regjime ‘fundamentale’. Partia pro-islamike e cila qeveris në Turqi e dëshmon të kundërtën. Fundja, në kryengritjet popullore në Tunizi dhe Egjipt grupet islamiste nuk kanë luajtur rol qendror. Prandaj, nuk ka nevoje për panik dhe reagime të ashpra kundër kujtdo që krijon qeveritë e ardhshme në vendet e rajonit. Në të vërtetë, radikalizmi provokohet pikërisht nga mosshpërblimi i veprimtarive të lëvizjeve demokratike dhe paqësore dhe nga ashpërsia e reagimit të shtetit ndaj kërkesave popullore.

Ndryshe nga Franca që kishte mbështetur puçin ushtarak në zgjedhjet në Algjeri në vitin 1991 për të rrëzuar një parti islamike që kishte fituar në një proces të ndershëm të zgjedhjeve, Amerika e cila nuk njohu Hamasin që fitoi në zgjedhjet e viti 2001 në Palestinë dhe i dërguari i OKB-së në Lindje të Mesme Tony Blair që ditë më parë kishte lavdëruar regjimin autokratik të Mubarakut, presidenti Obama e kaloi testin e Egjiptit kur u rreshtuat në anën e popullit kundër Mubarakut. Sidoqoftë, kjo është vetëm pyetja e parë e testit të përkrahjes së demokracisë. Pyetje më të vështira po vijnë. Ato kanë të bëjnë me çështje të tilla si do të ndikojë Amerika në politikën e brendshme të Egjiptit, sa e si do të ndihmojë demokratizimin e këtyre vendeve, e kështu me radhë.

Por, me sa duket efekti domino ka marrë hov të madh. Ndërsa, Amerika do të ketë edhe teste të tjera me diktatorët në shtetet e rajonit, qëndrimet e diktatorëve të tjerë në rajon janë pak shpresëdhënëse: raportohet se mbreti i Arabisë Saudite  në një bisedë telefonike me Obaman ka kërkuar nga ky i fundit që Shtëpia e Bardhë të përkrahte Mubarakun të qëndrojë në pushtet. Në anën tjetër, Izraeli është i brengosur për mundësinë e ardhjes në pushtet të ‘Vëllezërve Muslimanë’ me qëndrime armiqësore ndaj Izraelit dhe të afërt me Hamasin palestinez.

8

Për të përmbledhur, kur flitet për tranzicion demokratik, atë nuk duhet kufizuar në kuptimin e ngushtë procedural të demokracisë që nënkupton zgjedhje me vota. Për tranzicion të suksesshëm duhen zgjedhje të çliruara nga marrëdhëniet e patronazhit, si dhe mekanizma të llogaridhënies, ndarje të gjyqësorit nga politika, politikën nga policitë e partive, garantimin e lirive fundamentale që i nënkupton një sistem demokratik liberal, si liria ekonomike e sipërmarrjes e çliruar nga marrëdhëniet klienteliste, liria e shprehjes, liria intelektuale, liria e shtypit që parakupton jo vetëm të jesh i sigurt nga ndëshkimi për fjalën e lirë, por edhe mundësi për të qenë i informuar drejt për punën dhe vendimet e autoriteteve, për të zbuluar materiale ‘sekrete’, e kështu me radhë.

Andaj, pa një vizion dhe proces të emancipimit që do të çlironte shoqëritë nga varësitë e brendshme të armatës, torturës së policisë sekrete, marrëdhënieve të patronazhit, korrupsionit qeveritar dhe shtypjes së lirisë së shprehjes, por edhe nga varësitë e jashtme të paternalizmit politik, revolucionet demokratike janë pothuaj të pamundshme.

Botuar në: Trendet më 14 shkurt 2011 dhe version i shkurtuar në Zëri më 22 shkurt 2011.

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: