ZCN nuk është si UNMIK, por do të bëhet

Gëzim Selaci

Përfaqësues të Zyrës Civile Ndërkombëtare në Kosovë (ZCN) me zell të madh gati në çdo rast publik deklarojnë se ZCN është mision i ndryshëm nga UNMIKU, duke dashur të distancohen nga roli udhëheqës në favor të një roli mbështetës që do të sigurojë zbatimin e plotë të Propozimit Gjithëpërfshirës (‘Plani i Ahtissarit’) të hartuar nga teknokratë në krye me Ahtisaarin. Por, ata nuk e thonë se si dhe në ç’mënyrë mandati i ZCN, në veçanti i Përfaqësuesit Civil Ndërkombëtar (PCN) z.Pieter Feith që njëherazi është edhe Përfaqësues Special i Bashkimit Europian (PSBE), do të jetë i ndryshëm nga ai i UNMIK-ut.

Natyrisht struktura e ZCN-së si mision i themeluar nga Grupi Drejtues Ndërkombëtar (GDN) që përbëhet nga shtete që e njohin pavarësinë e Kosovës  është e ndryshme nga UNMIK-u.  Mirëpo, në të vërtetë leximi më sipërfaqësor i rolit dhe detyrave të ZCN ashtu siç parashihet në Propozimin Gjithëpërfshirës zbulon se ZCN nuk është i ndryshëm nga UNMIK në kuptim të misionit të tij në vend,  si dhe të kufizimit të pushtetit apo mandatit të tij. Veç kësaj ZCN me paqartësinë se kush e drejton atë dhe kujt i jep llogari, i përngjan në disa aspekte UNMIK-ut. Në vijim po diskutoj me radhë këto aspekte krahasuese.

 

Mision i planeve të jashtme

Roli i ZCN, është që përmes PCN-së të sigurojë zbatimin e plotë të Propozimit Gjithëpërfshirës, si dhe të mbështesë integrimin europian të Kosovës duke këshilluar qeverinë e Kosovës si dhe liderët e komuniteteve në vend. Kjo zyrë punon ngushtë me praninë e BE-së në Kosovë: Bashkimin Europian, Përfaqësuesin Special të BE-së, Zyrën Ndërlidhëse të Komisionit Europian si dhe me misionin e sundimit të ligjit Eulex.

Për të mundësuar këtë rol të ZCN-së, Propozimi Gjithëpërfshirës parasheh mandat të gjerë për PCN i cili është emëruar nga GDN. Ky mandat nuk kufizohet vetëm në këshillim dhe mbikëqyrje, por—sipas shtojcës IX të Propozimit Gjithëpërfshirës—mandati dhe pushteti i tij në praktikë shkon shumë më larg këshillimit dhe mbikëqyrjes; ai është “autoriteti final në Kosovë sa i përket interpretimit të aspekteve civile” të Propozimit Gjithëpërfshirës. Dhe për të siguruar këtë, PCN mund të marrë “masa korrektuese për të përmirësuar [...] çdo veprim që ndërmerret nga autoritetet e Kosovës, që PCN-ja konsideron se përbën shkelje të kësaj marrëveshjeje [Propozimit Gjithëpërfshirës]” si dhe “ta sanksionojë apo largojë nga detyra çdo zyrtar publik [...] për ta siguruar respektimin e plotë të kësaj marrëveshjeje”.

Pra, ashtu si roli i UNMIK-ut që ishte të sigurojë zbatimin e plotë të Rezolutës 1244, dhe roli i ZCN-së është të sigurojë zbatimin e Planit Gjithëpërfshirës. Emëruesi i përbashkët tyre është se në të dy rastet bëhet fjalë për misione që kanë pushtetin final ekzekutiv për të siguruar zbatim të planeve të hartuara nga jashtë dhe që nuk burojnë nga populli i Kosovës. Andaj, duke lexuar këtë shtojcë të Propozimit Gjithëpërfshirës, pyesim se çfarë do ta ndalonte PCN-në të ushtronte pushtetin e tij në këtë drejtim dhe si mund të thuhet se ZCN është i ndryshëm nga UNMIK-u?

Ekziston edhe një anë tjetër ngjashmërie, përveç mandatit të gjerë të pushtetit të PCN-së: mandatit të tij nuk i specifikohet as koha, por i lihet GND-së derisa të vlerësojë se Kosova ka zbatuar Propozimin Gjithëpërfshirës dhe të vendosë t’i jap fund këtij përfaqësuesi. Kështu është edhe me UNMIK-un; ai akoma vazhdon të jetë prezent në Kosovë dhe nuk dihet se kur do të shuhet.

Mirëpo, është e mundur që ZCN do të marrë kompetenca shtesë përveç atyre që parashihen në Propozimin Gjithëpërfshirës. Do të ishte gabim të mendohet se pushteti i gjerë i UNMIK dhe ZCN buron vetëm nga rregullimi formal ligjor. UNMIK-u pati shtuar rolin e tij pikërisht në saje të vakuumit ligjor e institucional në vend. Ai tani justifikon ekzistencën e tij në Kosovë edhe me administrimin e veriut dhe enklave serbe. Duke marrë parasysh pasivitetin e institucioneve të shtetit dhe dështimet që rezultojnë nga kjo—si dështimi për unifikimin e shtetit dhe shtrirjen e pushtetin edhe në Veri të vendit, dështimi për të luftuar krimin, etj.—nuk është e habitshme nëse ZCN (por edhe Eulex) justifikon forcimin e pushtetit të tij duke marrë role edhe më të mëdha ekzekutive për të plotësuar vakuumin institucional të krijuar nga strukturat vendëse. Kështu nga roli i mbikëqyrjes, prania ndërkombëtare do të shndërrohej në një rol më imponues ekzekutiv.

Përgjegjshmëri dhe llogaridhënie e jashtme

Por, ka edhe një tjetër aspekt kritik të ZCN-së që rrezikon t’i përngjajë gjithnjë e më shumë UNMIK-ut, dhe ai është përgjegjshmëria ose llogaridhënia. Që nga fillimi i misionit të UNMIK-ut, nuk ishte e qartë se cilit organ ndërkombëtar i jepte llogari ai (Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Departamentit të OKB-së për Operacione Paqeruajtëse, Departamentit të OKB-së për Çështje Politike, Grupit të Kontaktit, Komisionit Europian?). Kuptohet, në kontekst të një paqartësie të tillë, të gjithë këta i jepnin rekomandime, shpeshherë kundërthënëse, misionit.

Pavarësisht se ka vetëm mekanizma modestë që kontrollojnë dhe frenojnë ushtrimin e pushtetit të PCN, ky nuk është tërësisht i pakontrolluar. Ai ka pranuar disa aktorë ndërkombëtarë të marrin pjesë në marrjen e disa vendimeve të tij. PCN punon së bashku me ZCN dhe i jep llogari GDN i cili e ka emëruar atë. Por, sistemi i përgjegjshmërisë së PCN ndaj GDN është goxha problematik, për faktin se PCN ka mandat të dyfishtë dhe është njëkohësisht edhe PSBE të cilin e ka emëruar Këshilli i Bashkimit Europian në Kosovë.

Ndërkohë që mandati i z. Feith si PSBE në Kosovë është t’i ofrojë këshillat dhe mbështetjen e BE-së Qeverisë së Kosovës në procesin drejt integrimit europian, të promovojë bashkërendimin e plotë ndërmjet pjesëve të pranisë së BE-së në Kosovë, të ndihmojë drejtimin e politikës vendëse të Kryesuesit së Eulex-it në Kosovë, mandati i të njëjtit person përputhet me mandatin e tij si PCN që është të sigurojë zbatimin e plotë të Propozimit Gjithëpërfshirës si dhe të mbështesë integrimin europian të Kosovës.

Mirëpo, është kundërthënëse që i njëjti person mban postin e PCN dhe PSBE. Defekti qëndron në atë se PCN është i emëruar nga GDN ku bëjnë pjesë shtetet që mbështesin implementimin e plotë të Planit Gjithëpërfshirës (edhe pse nuk është e qartë se cilat janë procedurat formale ligjore të vendimmarrjes në këtë grup, nëse ka ndonjë),  kurse i njëjti person por tash si PSBE-së është i emëruar nga dhe përgjegjës ndaj Përfaqësuesit të Lartë të Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë (PPJS) i BE-së (z. Javier Solana), që është forum për bashkëpunim ndërqeveritar i përbërë nga kryesuesit e zyrave të jashtme të shteteve anëtare të BE-së në mesin e të cilave ka shtete që fuqishëm kundërshtojnë zbatimin e Planit Gjithëpërfshirës.

Se çfarë rekomandime kundërthënëse mund t’i vijnë këtij forumi nga shtetet anëtare të BE-së që e kanë pranuar Kosovën si shtet të pavarur, dhe nga ato që janë deklaruar se nuk do ta pranojnë mund të merret me mend, veçanërisht kur është e njohur se vendimet në strukturat e BE-së merrem me konsensus të shteteve anëtare. Në mungesë të një konsensusi të tillë në lidhje me Kosovën, ne tashmë jemi duke jetuar nën hijen e këtyre rekomandimeve kundërthënëse: BE-ja nuk flet një goje përkitazi me Kosovën dhe Marrëveshjen e Stabilizim Asocimit, ngase jo të gjitha shtetet anëtare e pranojnë Kosovën e pavarur. Kjo minon edhe vetë misionin e PSBE-së që është të mbështesë integrimin evropian të Kosovës.

Pushtet mbi popullin

Sido që të jetë, administrata ndërkombëtare jep llogari vetëm në nivel ndërkombëtar, por jo edhe aktorëve vendës në Kosovë. Si UNMIK-u i cili në asnjë mënyrë nuk i përgjigjej drejtpërsëdrejti qytetarëve dhe gjyqit vendës, po kështu as ZCN/PCN nuk është në asnjë mënyrë përgjegjëse ndaj qytetarëve të Kosovës në të mirë të të cilëve supozohet se është hartuar Plani Gjithëpërfshirës dhe është krijuar vetë ZCN/PCN.

Domethënë, PCN nuk i nënshtrohet mekanizmave të kontrollit të pushtetit që kanë të bëjë me struktura të krijuara në atë mënyrë që të sigurohet se vendimet publike merren përmes një procesi transparent, as standardeve që udhëheqin sjelljen e autoriteteve publike që janë të zakonshme në kontekstin politik demokratik.

Këta mekanizma dhe standarde janë të rëndësishëm ngase garantojnë që vendimet publike dhe politike të merren si rezultat i diskutimit të shumë opinioneve dhe që vendimet e veprimet e pushtetarëve t’u nënshtrohen strukturave të rishikimit apo revizionit. Gjithashtu, mekanizmat e kontrollit të pushtetit publik shtojnë legjitimitetin në rënie të qeverisë dhe pushtetit ndërkombëtar që gjithnjë është i cenueshëm ndaj akuzave për jolegjitimitet, ngaqë këto mekanizma ndihmojnë të sigurohet se autoritetet publike u japin llogari atyre që më së shumti preken nga këto vendime e veprime, pra bashkësisë që qeveriset.

Në dritë të këtyre konsideratave, si dhe pikëpamja se ndryshimet e mëdha në sistemin politik në Kosovë nuk duhet të bëhen veças nga anëtarët e bashkësisë që qeveriset, PCN ndoshta mund t’i krijojë hapësirë strukturave vendëse të vendimmarrjes. Ky është një nivel më i lartë i pjesëmarrjes krahasuar me mënyrën e UNMIK-ut që merrte vendime duke i krijuar hapësirë vetëm pjesëmarrjes së strukturave vendëse gjatë hartimit të vendimeve ligjore në bashkërendim me ekspertët vendës të ligjit dhe zyrtarët e zgjedhur, por nuk ua lironte duart strukturave vendëse për vendime të pavarura nga ai.

Sidoqoftë, ndonëse niveli i kësaj pjesëmarrjeje tani mund të duket më i lartë, ajo çfarë me siguri mbetet pa prekur është raporti paternalist ndërmjet strukturave ndërkombëtare dhe vendore, në të cilin aktorët vendas nuk kanë mundësi vetoje mbi vendimet e PCN apo Eulex-it, as të shkarkojnë zyrtarë nga këta organizma. Në anën tjetër, personi me mandat të dyfishtë si PCN dhe PSBE ka lirinë të nxjerrë ligje përkundër kundërshtimit vendës, ndërsa nuk i nënshtrohen revizionit të gjykatave të Kosovës as ombudspersonit në vend.

Elita politike e Kosovës thotë (nuk e di a e beson këtë) se raportet paternaliste të ndërtuara në mes strukturave të pushtetit ndërkombëtar dhe atyre vendor është zgjidhja më pak e keqe për Kosovën dhe se kjo është fazë transitore deri në demokraci të plotë. Mirëpo, rëndësia e llogaridhënies për ushtrimin e demokracisë është themelore; është njëra nga tiparet thelbësore të shoqërisë demokratike, ngase llogaridhënia sjell përgjegjësi, transparencë dhe mekanizma më efikas të ekzekutimit të politikave

Ndërsa çështja se ky rregullim i pushtetit është i përkohshëm, vërtet është një argument, sado bajat, por që fatkeqësisht ende pi ujë për publikun kosovar. Po bëhen dhjetë vite që ne jemi pështjellur në këtë fazë ‘të përkohshme’, e cila jo që po dështon të zgjidh problemet e kosovarëve, por po krijon probleme të reja, ndërsa prania (administrimi dhe mbikëqyrja) ndërkombëtare po merret më shumë me problemet e saja, se si të rregullojë sistemin kompleks të përcaktimit të roleve të saj në vend, si të veprojë në mesin e rekomandimeve kundërthënëse, si të bashkëveprojë me aktorët vendës, sa pushtet të marrë në interpretimin e mandateve të tyre.

Problemi i brendshëm i paternalizmit është se duke ua mohuar të nënshtruarve të tyre të gjitha mënyrat e pavarura të shprehjes ose mbrojtjes së interesave të tyre, asgjë nuk e ndalon atë të degjenerohet në ushtrim të pushtetit vetëm për interesa të pushtetarëve, përveç përkushtimit moral të tyre. Megjithatë, ky përkushtim nuk është ilaç i injorancës së tyre për interesat e popullit, apo garanci për mashtrim, sidomos kur privilegjet materiale dhe ligjore ua zgjojnë të pavetëdijshmen atyre e cila më pas mund t’u prijë në rrugë. Vaj halli për popullin pastaj kur politika mbështetet në moral, apo kur mekanizmat rregullues dhe procedurat ligjore zëvendësohen me moralin a burrërinë e atij apo këtij PCN-je.

Botuar tek Gazeta Express më 14 qershor 2009.

‘Gjashtë pikat’ vs politikës deklaruese të Prishtinës

Gëzim Selaci

A e kanë përnjëmend autoritetet e Kosovës kur deklarojnë se nuk e pranojnë planin gjashtë pikësh dhe se ai është i padetyrueshëm dhe i pazbatueshëm në Kosovë? Si është gjendja në terren, a po zbatohet ky plan, dhe a ka mundësi reale qeveria ta ndalojë zbatimin e tij?

Për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeje, do të tejkaloj atë që është e njohur një lidhje me mungesën e pushtetit të autoriteteve vendëse në Kosovës, për të analizuar rrjedhën e ngjarjeve që sfidon politikën deklaruese të autoriteteve të Kosovës.

Është e njohur se Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB, Lamberto Zannier, për një kohë ka udhëhequr një dialog dhe konsultime me autoritetet në Beograd dhe Prishtinë. Ky dialog ose konsultime rezultuan me gjashtë pikat e përfshira në Raportin mbi Kosovën të 24 nëntorit (S 2008/692) e i cili u diskutua dy ditë më pas në Këshillin e Sigurimit të OKB-së.

Gjithashtu, është zbuluar se Brukseli i ka informuar autoritetet e Kosovës me secilën fazë të rrjedhës së ngjarjeve që çuan deri te miratimi i planit gjashtë pikësh. Pra, justifikimi i autoriteteve të Kosovës se nuk kanë qenë në dijeni përkitazi me këtë është i kotë.

Si popull që kemi provuar mostransparencë nga ana e autoriteteve tona dhe injorim nga ana e ‘bashkësisë ndërkombëtare’, nuk do të na ishte zënë për të madhe nëse dyshojmë se edhe në këto çaste, ndërsa ne po merremi me të kryerën, diçka po ndodh… Por çfarë mund të  mund të ndodhë tani?

Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Ban Ki-moon dhe përfaqësuesi i Lartë i Politikës së Përbashkët së Jashtme dhe të Sigurisë, Javier Solana e quajnë sukses që kanë arritur të bindin Beogradin për gjashtë pikat, ngase kjo i ka siguruar një bazë ligjore Eulex-it për të filluar nga puna. Andaj, ata nuk do ta rrezikonin këtë arritje. Sa për Prishtinën, me të ia bëjnë lehtë: një raund negociatash a konsultimesh ndërmjet Solanës dhe Prishtinës për t’i bindur autoritetet e Kosovës të pranojnë Eulex-in bashkë me gjashtë pikat në ato zona ku edhe ashtu pushtetit të Kosovës nuk iu është ndjerë pesha asnjëherë pas luftës. Dhe nuk është larg mendsh që Prishtina ta pranojë këtë nëse përkundër kësaj Solana garanton integritetin territorial të Kosovës.

Kështu, kryeministri dhe kryetari i Kosovës do të dilnin faqebardhë dhe të lumtur, sepse do të shkonte në vend premtimi i tyre se gjashtë pikat janë të parealizueshme dhe të jodetyruese, por do t’i shtoja unë: vetëm në zonat e banuara me shqiptarë e pakica të tjera, por jo edhe në ato të banuara me serb. Kështu, ngase Eulex-i mund të ketë dy forma: neutral ndaj pavarësisë dhe kushtetutës në zonat e banuara me serb, ndërsa një tjetër formë në zonat e tjera.

Natyrisht, kjo pikëpamje mbi rrjedhën e ngjarjeve është optimiste, ngase mund të ndodhë edhe ndryshe, ashtu siç parashihet në paragrafin 50 të raportit në fjalë (S 2008/692) që e detyron Eulex-in të respektojë në tërësi Rezolutën 1244 dhe të operojë nën autoritetin dhe qëndrimin asnjanës ndaj statusit të OKB-së.

Kështu flet Raporti i famshëm dhe gjendja faktike, ndryshe nga deklaratat e autoriteteve tona. Gjashtë pikat e këtij Raporti, që janë radhitur nën rubrikën Dialogu me Beogradin përfshijnë gjashtë fusha: Policinë, Doganat, Gjyqësinë, Transporti dhe infrastruktura, Kufijtë, Trashëgimia serbe. Në cilat nga këto fusha nëpër enklava Prishtina ka shtrirë pushtetin? Gati në asnjërën! Raportimet që e dëshmojnë këtë janë të përditshme dhe të shumta.

Ndërsa kryeministri dhe kryetari në vend se të na e këndojnë psalmin se gjashtë pikat janë të pazbatueshme, atyre do t’u kërkohej të na zbulojnë planin (nëse ka) se si ato janë të padetyrueshme dhe si mund të ndalojnë zbatimin e tyre në hapësirën që kurrë nuk është vënë nën juridiksionin e Kosovës dhe as që është pranuar legjitimiteti i autoriteteve në Prishtinë.

A është kjo diçka e re në realitetin e Kosovës? Në realitetin faktik, jo; edhe ashtu pushteti ndërkombëtar e vendës në Kosovës asnjëherë nuk është shtrirë në enklavat serbe. Mirëpo, kjo përbën një zhvillim në realitetin ligjor, ngase po krijohet një bazë ligjore për ndarjen e Kosovës në dy entitete ligjore, ku në secilën vlen një kod i ndryshëm ligjor: në zonat e banuara me serb rregulloret e UNMIK-ut, ndërsa në pjesën tjetër ligji i Republikës së Kosovës. (Kuptohet, sipas pikëpamjes optimiste.)

Nuk ka qenë e zorshme që nga gjendja e ndarjes faktike në terren të kalohet në një gjendje të ndarjes së ligjshme. Me shpalljen e pavarësisë së Kosovës, ne kosovarët e kemi përjetuar se sa me lehtësi gjendja faktike mund të përkthehet në realitet ligjor, pavarësisht deklaratave të politikanëve.

Se në çfarë dyshimi e vë kjo ndarje ligjore tërësinë territoriale të Kosovës, është e qartë kur të kihet parasysh rëndësia qendrore e territorialitetit në përkufizimet e shtetit sipas ligjit ndërkombëtar dhe praktikës shtetërore.

[Botuar te Gazeta Express,  Prishtinë, 28 dhjetor 2008]

---

http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N08/518/31/PDF/N0851831.pdf?OpenElement, shiko në veçanti paragrafët 27-29.

Shumë plane, asnjë për integrim të bashkësive

Gëzim Selaci

Në rrjedhën jo pa telashe të shtrirjes së Misionit të BE-së në Kosovë (Eulex), OKB bëri publik planin me gjashtë pika për të cilin ishte marrë vesh me Beogradin, ndërkohë që qëndrimi i Prishtinës nuk ishte marrë parasysh. Bashkë me shtetet kryesore që kanë pranuar pavarësinë e Kosovës, OKB ngul këmbë në këtë plan. Megjithatë, Prishtina propozoi një plan alternativ me katër pika. Cili është emëruesi i përbashkët i këtyre gjithsej dhjetë pikave? Të gjitha ato tregojnë se nuk ka një strategji për të integruar bashkësinë serbe në Kosovë, afër një dekadë pas përfundimit të luftës. Si kështu dhe çfarë lidhje ka integrimi me këtë?

Eulex nuk mund të nisë nga puna pikërisht ngase nuk është i mirëseardhur nga bashkësia serbe në Kosovë, për shkak të mosbesimit të pranishëm në mesin e tyre ndaj këtij misioni. Beogradi mund të ndikojë në punën e Eulex-it, vetëm duke përdorë si mashë bashkësinë serbe të Kosovës. Sikur këta të mos kundërshtonin shtrirjen e Eulex-it sipas ‘Planit të Ahtisarit’, nuk do të kishte vështirësi në këtë drejtim, pavarësisht nga qëndrimi i Beogradit. Natyrisht që një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të OKB-së do të lehtësonte gjërat, megjithatë, Eulex-it nuk i duhet me çdo kusht leja e OKB-së për t’u shtrirë në tërë Kosovën. Andaj, një lloj tjetër i ndihmës ndërkombëtare i duhet Kosovës, jo një lloj që i kopjon masat organizative në Bosnje (që e kanë ndarë shtetin në dy entitete jofunksionale), por një ndihmë që problemin e zgjidh duke mundësuar shtrirjen e Eulex-it edhe pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit.

Ajo çfarë duhet të bëjmë në rastin e ngjarjeve të këtilla nuk është vetëm të parashikojmë rezultatet e tyre, por, ç’është më me rëndësi, edhe të analizojmë shkaqet e tyre. Mbase kjo do të na ndalonte të biem vazhdimisht në grackën e ndjekjes së pasojave, e do të na mundësonte të përqendrohemi në avancimin e proceseve të ndërtimit të shtetit.

Përse integrimi?

Shumica shqiptare dhe udhëheqësit politikë kujtojnë pakicën serbe vetëm atëherë kur këta të fundit bojkotojnë institucionet e Kosovës apo u sjellin telashe misioneve ndërkombëtare në vend.

Nuk ka analiza serioze mbi atë se përse serbët kundërshtojnë aq ashpër këto institucione dhe misione, dhe as që mendon kush për ndonjë strategji se si të integrohet kjo bashkësi etnike në shoqërinë më të gjerë kosovare. Prandaj, marrëveshja e OKB-së nuk është e papritur; ajo vetëm përligj ndarjet faktike të Kosovës përgjatë kufijve etnikë. Kjo marrëveshje, si dhe plani i propozuar i Prishtinës, që është i zbrazët dhe jo novator, zbulon mungesën e një strategjie për të integruar serbët e Kosovës.

Akëcila strategji për integrim, duhet të lejojë dhe ndihmojë formimin e identiteteve politike të bazuara në orientime ideologjike që kapërcejnë identitetet e bazuar ekskluzivisht në përkatësi etnike. Mirëpo, kjo nuk mund të bëhet me plane të imponuara nga jashtë, por duhet të dalë nga procesi vendës politik.

Derisa të mos integrojmë pakicat etnike dhe të mos formojmë identitete ideologjike, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e pakicave të saja që rrinë mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj, ndërsa fare pak kohë e mund do të mbetet për zhvillim dhe ndërtim të shtetit. Liderët kosovarë nuk duhet ta quajnë të sigurt integrimin e bashkësive dhe zhvillimin e vendit, ngaqë faktorëve ndërkombëtarë në fund të fundit iu intereson siguria e vendit dhe rajonit, dhe jo integrimi apo zhvillimi i Kosovës.

Trashëgimia e administratës ndërkombëtare

Nëse shohim se çfarë ka bërë administrata ndërkombëtare në të kaluarën për të integruar bashkësitë, nuk ka shumë me se mund të krenohemi. Duke dashur të ofrojë një alternativë të marrëdhënieve antagoniste ndërmjet bashkësive etnike në Kosovë, administrata ndërkombëtare është orvatur të ndërtojë një konsensus në kushte të të cilit ajo do të zbatonte planet e saja në territor.

Mirëpo, në një situatë ku antagonizmat etnikë ishin thelluar shumë, administrata ndërkombëtare nuk imagjinoi dot një mënyrë për të krijuar konsensusin, përveç të legalizojë ndarjet etnike duke ndërtuar institucione që do të operonin në bazë të vlerave etnike. Këtë e bëri përmes politikave si decentralizimi i territorit mbi bazën e kufijve etnikë, rezervimi i ulëseve në kuvend dhe posteve qeveritare për serbët dhe pakicat e tjera etnike në Kosovë, tolerimi i institucioneve dhe zgjedhjeve të Serbisë në territorin e Kosovës (i cili duhej të administrohej vetëm e vetëm nga UNMIK-u dhe IPVQ, dhe kurrfarë institucione tjera paralele). Tani së fundmi, marrëveshja me gjashtë pika është vetëm një hap në vargun e hapave që legalizojnë ndarjet ndëretnike, madje edhe tani kur Kosova ka hyrë në një fazë të re të procesit të ndërtimit të shtetit!

Ndërsa këto politika forcuan edhe më vlerat e bazuara në identitete etnike, nuk habit përse mungojnë shanset për formimin e identiteteve mbi bazën e vlerave ideologjike të qytetarisë. Pengimi i shprehjes dhe pasqyrimit të vlerave dhe aspiratave politike, nuk jep mundësi për formimin e identiteteve mbi bazë të interesave politikë dhe shoqërorë. Kjo është arsyeja përse njerëzit në Kosovë nuk lidhen mbi baza të identiteteve ideologjike dhe nuk formojnë konflikte që do të kapërcenin ndarjet etnike.

Matanë etnisë në politikë

Pyetja është se si të mundësohet formimi i identiteteve politike të bazuara në interesa shoqërorë dhe ideologjikë, në një kontekst ku njerëzit janë identifikuar për një kohë të gjatë me përkatësinë e tyre etnike dhe përkundrejt grupeve të tjera shoqërore. Përgjigja është e thjeshtë: duhet të lejojmë që të zhvillohet demokracia në Kosovë, ngase procesi politik që demokracia e kërkon, në mënyrë të natyrshme mundëson formimin e interesave politikë që kapërcejnë identitetet politike të bazuara në përkatësi etnike. Ndërsa në Kosovë demokracia ekziston në shkallë minimale (vetëm përfaqësim, ku demos-i reduktohet në votues), ajo, sipas përkufizimit, është pjesëmarrje aktive e qytetarëve në diskutime dhe kontestime publike.

Në mënyrë që të demokratizohet shoqëria e Kosovës, procesi vendës politik nuk duhet të pengohet, sepse nuk ka demokraci pa politikë. Me proces politik kam për qëllim angazhimin e shoqërisë në bërjen e politikave dhe në legjitimimin e qeverisë. Vetëm duke bërë politikë—dhe me politikë nuk kam për qëllim valëvitje famujsh dhe thirrje sloganesh—domethënë duke u marrë me çështjet e vërteta të njerëzve dhe standardeve të jetesës, punës, arsimimit, banimit dhe shëndetësisë, mund të ngjallim shoqërinë duke u përqendruar tek ligjet përkatëse që e transformojnë atë.

Konsideroj se demokracia pluraliste dhe politika e përfshirjes është strategji që do t’u lejonte bashkësive të sillnin vlerat dhe aspiratat politike në sferën publike. Kjo strategji paraqet një alternativë, në njërën anë, të raporteve antagoniste që mbizotërojnë ndërmjet grupeve etnike, dhe në anën tjetër, të konsensusit pa politikë.

Hapja e sferës publike ndaj shprehjes së vlerave dhe qëllimeve politike është rast i mirë që këto të fundit të diskutohen dhe negociohen. Ndërsa pikëpamjet të cilat nuk janë në pajtim me planet e administratës ndërkombëtare, janë përjashtuar nga sfera publike, ato gjetën shprehje jashtë saj dhe morën formën e lëvizjeve nacionaliste të vijës së ashpër. Kjo është posaçërisht e vërtetë në mesin e bashkësive me nivel të ulët të përfaqësimit në institucionet politike, kryesisht—por jo vetëm—në mesin e bashkësisë serbe. Pengimi i shprehjes së vlerave dhe interersave politike e ka bërë të pamundur që ato të bëhen publike në mënyrë që të sfidohen, negociohen dhe të shqyrtohen përmes diskutimit në publik. Të përjashtuara nga sfera publike, ato në asnjë mënyrë nuk janë zbehur ose heshtur, por janë shfaqur në forma që shumë më vështirë menaxhohen. Në të vërtetë ato fshihen pas maskës së dhunës etnike, nacionaliste, apo fetare fundamentaliste.

Rregullat e ‘lojës’ politike

Duke marrë parasysh rrezikun që politika apo demokracia, në kuptim të ngushtë (vetëm zgjedhje që mbaron te kutitë e votimit), në shoqëritë pas konfliktit mund të sjellë në pushtet regjime të papërgjegjshme dhe të përforcojë pengesat strukturore të demokracisë, një konsensus në lidhje me rregullat e ‘lojës’ politike është i nevojshëm. Me fjalë të tjera, në mënyrë që politikja të ndodh dhe të shmanget mbizotërimi i partive të djathta ekstreme, një konsensus themelor mbi rregulla të caktuara përkitazi me hapësirën dhe kontekstin në të cilat bëhet diskutimi publik, është i domosdoshëm.

Rregulla më e rëndësishme e kësaj ‘loje’ politike është që ajo të ‘luhet’ brenda institucioneve legjitime të Kosovës, të cilat serbët në masë të madhe i kundërshtojnë. Në të vërtetë, legjitimiteti mund të kontestohet gjithnjë, mirëpo institucionet e ndërtuara nën përkrahjen dhe mbikëqyrjen e OKB-së si dhe përfaqësuesit e zgjedhur në këto institucione janë të ligjshme në nivel ndërkombëtar dhe vendor. Kjo është një bazë e përbashkët që mund ta bëjë të mundur një shoqëri të integruar kosovare.

23 nëntor 2008

(Botuar te Gazeta Express,  Prishtinë, 25 nëntor 2008)

Many plans, none for integrating communities

Gëzim Selaci

In the course of uneasy deployment and takeover of the EU Rule of Law Mission in Kosovo (Eulex), UN made public a six-point plan which Belgrade agreed upon, whilst Prishtina’s position was not taken into consideration. Together with the major states which recognised Kosovo’s independence, UN is insisting on the plan. Nonetheless, Prishtina proposed an alternative four-point plan. What is the common denominator of these total ten points? They all indicate lack of strategy for integrating the Serb community in Kosovo, nearly a decade after the war. How so and why is the integration relevant to this?

Deployment of Eulex becomes problematic only because the Serb community in Kosovo does not welcome it due to the prevailed skepticism about it. Should they not oppose deployment of Eulex in accordance with ‘Ahttisari’s plan’, there would be no difficulty in this respect, regardless of Belgrade’s stance. Of course, a UN Security Council resolution would make things easier, however, Eulex does not necessarily need UN permission to deploy and operate in Kosovo. Therefore, a different level of international assistance is needed, one that does not copy arrangements in Bosnia (which has divided the state into two dysfunctional entities) but one that addresses the problem by finding a solution to deploy Eulex even without the UN Security Council permission.

What we need with regard to developments of this kind is not only anticipating the outcomes of it, but also, and most crucially, analysing its root causes. Hopefully, this would prevent us falling again and again into the trap of going after consequences, thus enabling us to focus on taking statebuilding processes further.

Why integration?

The Albanian majority and political leadership in Kosovo think of the Serb minority only when they stand in the way of and boycott the institutions of Kosovo or bring trouble to international missions in the country. There is no serious analysis of why the Serbs are so hostile to those institutions and missions, and no strategy to integrate this ethnic community into the wider society of Kosovo. The UN agreement comes at no surprise for Kosovo; it only legitimizes the already factual divides of Kosovo among ethnic boundaries. However, the UN-Serbian agreement and Prishtina’s proposed plan, reveals that there is no strategy to integrate the Serbs.

Whichever strategy for integration is imagined, it should facilitate the formation of political identities based on ideological orientations that overcome those based exclusively on ethnicity. However, this could not be done by externally imposed plans, but should stem from the domestic political process.

Unless we succeed in integrating ethnic minorities and forming ideological identities, Kosovo will continue to face consequences of its minorities being used as tool by those who wish no good to it, whereas very little time and effort could be spared to develop and build the state. Kosovo’s leaders should not take for granted the integration of communities and development of the country, as international actors are ultimately interested in security, rather than integration and development.

The legacy of international administration

If we look back at what the international administration did in integrating communities, there is not much to be proud of. In trying to provide an alternative to the prevalent antagonistic relations between ethnic communities in Kosovo, international administration has tried to build a consensus in which it could accomplish its plans in the territory.

Yet, in a situation where there are deep ethnic antagonisms, international administration found no other viable way save legalising ethnic divisions by building institutions that would operate on ethnically based values. It did so by policies such as decentralising the territory based on ethnic boundaries, reserving seats for Serbs and other minorities in Kosovo government and assembly, allowing for Serbian institutions to be active in Kosovo and for Serbian elections inside the territory of Kosovo (which was supposed to be administered solely by UN mission in Kosovo (UNMIK) and Provisional Institutions of Self Governance (PISG) and not by parallel institutions whatsoever). Finally, the six point agreement is but a step in the series of legalising divisions even when Kosovo is entering a new phase of its statebuilding process!

As these policies contributed further to enforcing the values based exclusively on ethnic identities, no wonder then that there was no opportunity for formation of identities based on ideological values of common citizenship. Impeding the expression of political values and aspirations, gives no opportunities to form identities on grounds of political and social interests. This it is precisely the reason why people in Kosovo fail to articulate ideological identities and conflicts over the dominating ethnic ones.

Overcoming ethnicity in politics

The question remains how are we to facilitate formation of other political identities based on social or ideological interests, in a context where people defined themselves for so long in terms of their ethnic belonging and against other ethnic groups? The answer is simple:  We need to give way to democracy to flourish in Kosovo, because the political process that democracy necessitates inevitably facilitates the formation of political identities that go beyond those based exclusively on ethnicity as political identity. Whereas in Kosovo democracy exists in its minimal level (representation only, where demos is reduced to merely potential voters), it is, however, by its definition, a more active participation of citizens in public deliberation and contestation.

In order to democratise Kosovo’s society, we need not hinder the domestic political process, as there is no democracy without politics. By political process I mean social engagement in the making of policy and legitimising government. Only by making politics work—and by politics I don’t mean weaving flags and shouting slogans—i.e. addressing the real issues of people and living standards of employment, education, housing and health care, we can change the dynamic of society by concentrating on related laws and transform the society.

I consider pluralist democracy and politics of inclusion as a strategy for allowing communities to bring in their political values and aspirations into the public sphere. This strategy represents an alternative to both the antagonist relations that prevail between ethnic groups in Kosovo, and, on the other hand, consensus without politics.

Opening the public sphere to expression of political values and objectives is a good chance for the latter to be discussed and negotiated. Whereas those political viewpoints that are not in tangent with the plans of International Administration were foreclosed from public sphere, they found their way outside of it and took the form of hard line nationalist movements. This is especially true among communities with low level of representation in political institutions, mainly—but not exclusively— among the Serb community.

Oppressing political expressions resulted in failing to make them visible and bringing them to the public in order to be challenged, negotiated and revised by deliberation. Excluded from the public sphere, they are in no way faded away or silenced, but took other guises much more difficult to be managed. Indeed they continue to appear as ethnic, racist, nationalist or religious fundamentalist violence.

Rules of the political ‘game’

Considering the risk that politics or democracy in its narrow sense (only elections ending at the ballot boxes) in post-conflict societies may bring into power irresponsible regimes and reinforce the structural impediments to democracy, a consensus on the rules of the political ‘game’ is needed. In other words, in order to facilitate the political to happen and avoid a possible domination of extremist right wing parties, a basic consensus on certain rules regarding the space and the context in which political deliberation takes place, is required.

The most important rule of this political ‘game’ is that is should be played within the legitimate institutions of Kosovo, which Serbs largely oppose. Indeed, legitimacy may always be contested. Nevertheless, institutions built under the auspices of UN and elected representatives of these institutions are internationally as well as domestically legal. This is the common ground that could make an integrated Kosovan society possible.

22 November 2008

Published at: New Kosova Report.