Mbi Veriun, sovranitetin dhe mbikëqyrjen ndërkombëtare

Gëzim Selaci

Intervenimi i Prishtinës zyrtare në veriun e vendit për të kontrolluar pikat doganore atje zgjoi një ndjenjë të shkurtër krenarie tek qytetarët e Kosovës. Propaganda shkrepi iluzioni se më në fund do të jemi zot në tokën tonë. Mirëpo, në radhë të parë, intervenimi në fjalë nuk kishte për qëllim imponimin e plotë të sovranitetit shtetëror në veri, por një fushë të ngushtë, domethënë zbatimin e sistemit doganor të shtetit të Kosovës në dy pika të kufirit verior të Kosovës. Për funksionalizimin e plotë të sistemit administrativ, policor dhe të drejtësisë, as që bëhet fjalë. Sidoqoftë, intervenimi në fjalë rezultoi me një mjegullim e  të cilën qeverisë tonë po i pëlqen ta quajë “Marrëveshje” që zor mund të thuhet se po gjen zbatim në praktikë. Për momentin, në ato pika kufitare veriore të shpallura si “zona të sigurta ushtarake” nuk u vendos dogana e Kosovës dhe ato nuk funksionojnë si pika normale kufitare. Kjo gjendje me gjasë ka me zgjatë deri në vazhdimin e negociatave ndërmjet Prishtinës e Beogradit. Komentuesit me të drejtë kanë tërhequr vëmendjen ndaj imponimit të Serbisë si palë në negociatat për çështjen e veriut.

Kredencialet “veriore”

Pavarësisht se “miqve ndërkombëtar” – të cilët nuk janë mësuar të shohin Kosovën të sillet si sovran – nuk ua ka pëlqyer intervenimi policor i urdhëruar nga Qeveria, ai ishte një spektakël që u përcoll me kujdes me fotografi e raportime nga vendi i ngjarjes nga mediat që lanë mbresa jo të dobëta tek publiku. Kryeministri u rishfaq në skenën politike duke rikthyer përkrahjen e publikut si një lider i fortë dhe i pakompromis në përpjekjet e tij për interesin e shtetit. Nuk do mend se kjo e ka shpëtuar kryeministrin atë nga akuzat që i bëhen vazhdimisht dhe për një kohë relativisht të gjatë nga opozita për keqqeverisje, hajni e tradhti, por edhe ai ia doli të largojë vëmendjen ndaj tensioneve brenda partisë së tij që janë shkaktuar nga telashet me menaxhimitn e ekonomisë, hetimet ndaj pjesëtarëve të lartë të partisë së tij, e kështu me radhë.

Kjo nuk është hera e parë që problemi i veriut përdoret si kartë nga politikanë për kredenciale shtetbërëse e patriotike, por pa një vullnet të dëshmuar, vendosmëri e plan bindës për zgjidhjen e tij. Pavarësisht se kjo ka mundur t’ia rikthejë përkrahjen publike të kryeministrit dhe qeverisë së tanishme, del se intervenimi në veri ishte i suksesshëm në kuptim të efektit medial dhe rikthimit të përkrahjes publike, por i pamenduar mirë dhe një hop i rrëmbyeshëm jocilësor e i pasuksesshëm drejt integrimit të pjesës veriore të vendit.

Natyra e vërtetë e problemit në veri

Problemin e veriut nuk duhet nënvlerësuar duke ndërmarrë kësi aksione të pamenduara mirë dhe për të cilat shteti nuk ka takat. Veriu është një problem më i vjetër se sa vetë shteti i Kosovës. Dështimi dymbëdhjetëvjeçar për të përfshirë atë pjesë brenda kufijve të juridiksionit kosovar dhe për të integruar bashkësitë në shoqërinë më të gjerë kosovare, nuk mund të zgjidhet me një akt të vetëm politik që ngërthen një aksion policor, por me strategji më të plotë që do t’iu adresohej edhe çështjeve të tjera të kompleksitetit të problemit të veriut. Të mos harrojmë se vendimi për formën e pavarësisë së Kosovës dhe natyrën e pranisë ndërkombëtare në të ka qenë shumë i ndikuar nga pasojat që Kosova e pavarur do të mund të kishte për pakicat e saj. Shoqëria e gjerë kosovare ka dështuar të integrojë pakicën etnike serbe të kësaj pjese të vendit. Derisa të mos e bëjë këtë, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e përdorimit të pakicave të saja si mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj.

Rezistenca serbe atje duhet të na vetëdijësojë, jo për ndonjë problem etnik apo nacionalist serb, por për shkallën e kontrollit të ekonomisë dhe mjeteve të detyrimit nga bandat e krimit që operojnë atje me leje a përkrahje nga Beogradi dhe bekim nga Kisha serbe. Çështja e veriut nuk është nacionale, por e mungesës së shtetit dhe sundimit të bandave kriminale serbe në të cilat janë të përfshirë edhe kriminelë shqiptarë. Në thelb, problemi nuk është nacionalist, nëse këqyret konteksti më i gjerë i strukturave të pushtetit në atë pjesë të vendit, por është problem i motiveve politike dhe luftërave për pushtet ndërmjet elitave politike e ekonomike në atë pjesë, por edhe në Serbi. Të mësuar nga shkolla e Millosheviqit, kriminelët atje u fryjnë ndjenjave nacionaliste sa herë që dikush provon të imponojë sundimin e ligjit dhe kërcënon interesat e tyre.

Andaj, problemit duhet qasur jo nga një perspektivë patriotike apo nacionaliste drejtuar kundër “nacionalistëve serbë”, e ndoshta as nga një qasje që ndërmerr masa të ndërsjella ndaj Serbisë duke e bërë kështu një problem politik midis dy shteteve, por nga një perspektivë që këmbëngul në shtrirjen e sundimit të ligjit në atë pjesë të vendit dhe lufton bandat e krimin i cili është shumetnik. Kjo e dyta do të mund të funksionalizohet menjëherë duke kap e ndëshkuar vrasësit e zyrtarit të policisë speciale gjatë këtij aksioni.

Sovranitet pa garanci

Ndoshta puna e parë që duhet të mendohet para se t’i hyhet çfarëdo përpjekjeje të dhunshme për imponimin e autoriteteve të Prishtinës në veri të vendit është se kush do ta garantojë sovranitetin atje? Kush do t’i sigurojë doganierët për të kryer punën e tyre, në kësi raste? Sa për autorizimet dhe mundësitë e njësisë speciale të Policisë së Kosovës, u pa… Në anën tjetër, sado që retorika politike dhe folklori jonë bashkëkohor e quan Forcën e Sigurisë së Kosovës (sikurse Trupat e Mbrojtjes së Kosovës më parë) “ushtri të ardhshme”, ajo mbetet një forcë civile për intervenime emergjente.

Këtu hyjnë lojtarë të tjerë në skenë. Por, ata nuk janë të Kosovës, sado që janë për Kosovën:  Eulexi dhe Kfori. Nga xhirimet prej terrenit është parë se si zyrtarët e Euleksit iknin me vrap nga rebelët. Kfori në anën tjetër si një forcë për Kosovën e udhëhequr nga Nato, ka një mision që respekton Rezolutën 1244 dhe qëndrim neutral ndaj statusit të Kosovës (me fjalë të tjera nuk e njeh shtetin e Kosovës), është i interesuar që të mos ketë vrasje dhe përleshje në rrugë, jo më shumë. Ai nuk është aty për të garantuar sovranitetin e asnjë shteti.

Në mungesë të instrumenteve shtetërore që mundësojnë shtrirjen e sovranitetit, në të vërtetë, atje status quo-ja po vazhdon dhe territori është i kërcënuar nga rebelë të cilët në çdo kohë janë të gatshëm për të bllokuar rrugë, djegur objekte shtetërore dhe vrarë zyrtarë policorë. Natyrisht këta rebelë janë të udhëhequr nga bandat kriminale dhe Serbia që orë e çast shkel integritetin territorial dhe sovranitetin e Kosovës. Kjo nuk domethënë që në pjesët e tjera të Kosovës nuk ka krim dhe atë ndoshta në majat e administratës publike edhe klasës politike, porse – së paku – në këtë pjesë krimi i konkurron organeve shtetërore (pra de jure krimi nuk pranohet), ndërsa krimi në veri të vendit është vetë “ligji” dhe vetë “shteti”.

Mirëpo, kjo gjendje nuk mund të vazhdojë edhe gjatë dhe, nëse Prishtina nuk ka sukses në zbatimin Kushtetutës atje, në bisedimet e nisura me Serbinë do të flitet edhe për veriun, ndërsa Kosova do të detyrohet që serbëve t’ua pranojë një autonomi shumë më të gjerë seç parasheh Plani i Ahtisarit.

Deri në pasjen e një plani më të mirë, mbetet që shtrirjen dhe ruajtjen e sovranitetit në veri të vendit ta garantojë retorika që zë vend në maje të gjuhëve të politikanëve, si dhe këngët e zjarrta folklorit tonë bashkëkohor të llojit “with or frends sajd baj sajd, tudej kosova iz sovran”.

Shteti i mbikëqyrjes ndërkombëtare

Kjo përpjekje për kontrollin e kufirit verior duhet të vazhdojë drejt shtrirjes së sovranitetit në tërë e territorin e vendit. Nëse kjo rezulton e dështuar, do të provonte (edhe njëherë) se shoqëria e Kosovës është e paaftë për të qenë zot në shtëpinë e saj (apo sovran siç quhet). Nuk duhet harruar se shteti i Kosovës është i kushtëzuar. Edhe pse sovraniteti legal/juridik i është dhënë Kosovës, megjithatë, shkalla e autoritetit dhe forma e mbikëqyrjes së pushtetit ndërkombëtar në vend varet nga ajo se sa Kosova do të jetë e aftë të ndërtojë sovranitetin empirik duke ndërtuar institucione politike legjitime, efektive dhe të qëndrueshme që do të mund të kryejë përgjegjësitë ndaj qytetarëve të vet.
Nëse vlerësojmë sipas përkufizimit të shtetit modern të dhënë nga teoria e shtetit (për shembull Max Weber thoshte se e veçanta e shtetit është pasja e monopolit të ushtrimit legjitim të dhunës dhe detyrimit brenda territorit të caktuar), Kosova  nuk është një shtet në kuptim të plotë të fjalës. Sado që shteti i Kosovës është një projekt ndërkombëtar (lexo: perëndimor) dhe një pjesë e problemeve aty nuk zgjidhen dot pa vullnetin e “bashkësisë ndërkombëtare”, e ndër to – mund të argumentohet – edhe problemi i veriut, nëse shtetit të Kosovës i shtohet epiteti “në dështim” apo “i dështuar”, gishti fajësues ndoshta do të drejtohet nga ne, ndoshta nga aktorët ndërkombëtarë, por pasojat e të jetuarit në atë shtet do të rëndojnë vetëm mbi ne.

Natyrisht, pasoja e menjëhershme e klasifikimit të shtetit të Kosovës si i dështuar do të jetë pretekst për shtimin e mbikëqyrjes dhe kontrollit ndërkombëtar në saje të diskursit të “shtetit të dështuar apo në dështim” që përligj aktorë ndërkombëtarë të trajtojnë ato shtete si fëmijë që duhet dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje paternaliste krijohen administratat ndërkombëtare që marrin përsipër misionin e mbikëqyrjes së shteteve në fjalë. Dhe, shpresoj, se ne kosovarët e dimë se cili është ndikimi i këtyre  politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit që ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë të planeve të jashtme për vendin tonë…

Botuar në Kosova Sot më 17 shtator 2011.

Sovraniteti i mohuar: Paradokse të ndërtimit të institucioneve demokratike në Kosovë

Gëzim Selaci

Përmbledhje. Teoria dhe praktika e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë e sheh me dyshim procesin vendës politik dhe beson se nëse ky proces nuk rregullohet nga jashtë, mund të sjellë në pushtet elita jokompetente e liderë politikë ekstremistë, si dhe të nxisë tensionet dhe ndarjet. Andaj, ‘bashkësia ndërkombëtare’ krijon një marrëdhënie paternalizmi me Kosovën, në të cilën Kosova duhet të zbatojë planet ndërkombëtare për të ndërtuar institucionet e shtetit. Mirëpo, një qasje e tillë po ndërton institucione jodemokratike dhe që nuk kanë rrënjë të thella në shoqërinë për të cilën supozohet se po ndërtohen ato. Duke analizuar rrjedhën e ndërtimit të institucioneve dhe demokratizimit në Kosovë, kjo ese vlerëson se cilat janë kufizimet dhe të metat e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë që përjashton qytetarinë nga ky proces dhe ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë. Eseja përfundon se është pikërisht procesi vendës politik, dhe jo administrimi ndërkombëtar, përmes së cilit ndërtohen dhe legjitimohen institucionet shtetërore. Vetëm procesi politik vendës që do të siguronte një shkallë më të lartë të përgjegjshmërisë do të mund të krijonte institucione legjitime e të qëndrueshme dhe do t’i jepej një energji praktikës demokratike në mënyrën që rregullimi ndërkombëtar nuk e bën dot.

Hyrje

Kjo ese shtjellon shtetndërtimin ndërkombëtar në Kosovë dhe me këtë frazë nënkuptoj angazhimin e organizatave ndërkombëtare dhe shteteve të jashtme me qëllim të ndërtimit të paqes, ndërtimit dhe forcimit të institucionit të qeverisjes, të demokratizimit dhe zhvillimit ekonomik të Kosovës, në një mjedis të dalë nga konflikti i përgjakshëm gjatë të cilit armiqësitë ndërmjet grupeve etnike janë thelluar dhe autoriteti i shtetit ka rënë në tërësi. Eseja do të përqendrohet në ato çështje të ndërtimit të shtetit që kanë të bëjnë me ndërtimin e institucioneve demokratike dhe do të hulumtojë se si lidhen ato me konceptin e sovranitetit dhe legjitimitetit.

Natyra e ndërkombëtarizuar e ndërtimit të shtetit në vitet e fundit është e lidhur me sistemin e qeverisjes globale, zgjerimin e kompetencave të ligjit ndërkombëtar, si dhe me ndryshimin e të kuptuarit të nocionit të sovranitetit si pasojë e sjelljes së aktorëve në nivelin ndërkombëtar. Si rezultat i ndryshimit të raporteve të fuqisë pas Luftës së Ftohtë dhe rënies së sistemit bipolar mbizotërues, një kornizë e re normative i ka hapur udhë rregullimit dhe intervenimit ndërkombëtar në çështje të brendshme të shteteve. (Chandler 2006)

Në këtë kornizë normative, aktorët ndërkombëtarë e trajtojnë Kosovën si një fëmijë të papjekur që duhet të rritet duke dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje, është krijuar një administratë ndërkombëtare e cila merr një qasje teknokratike ndaj ndërtimit të institucioneve shtetërore në Kosovë, që bazohet në rregullim nga jashtë. Mirëpo, cili është ndikimi i këtyre politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit të Kosovës, është pikërisht tema e kësaj eseje.

Qëllimi i esesë është të shqyrtojë dimensionet normative të shtetndërtimit dhe të analizojë në mënyrë kritike politikën e shtetndërtimit ndërkombëtar në Kosovë në raport me procesin e ndërtimit të institucioneve të shtetit, legjitimitetin politik dhe proceset e demokratizimit. Eseja është një kritikë e shtetndërtimit ndërkombëtar dhe e raportit të tij me konceptin e sovranitetit. Ajo argumenton se teoritë dhe praktikat mbizotëruese të administrimit ndërkombëtar nuk e kuptojnë natyrën komplekse të sovranitetit, domethënë çështjet e legjitimitetit të shtetit dhe institucioneve. Me fjalë të tjera, teoria në të cilën bazohet shtetndërtimi ndërkombëtar, e që nënkupton rregullim nga jashtë dhe shtypje e të shprehurut politik, është e papajtueshme me parimin e sovranitetit popullor, prandaj për pasojë rrjedhin probleme me legjitimitetin e institucioneve të shtetit. Kjo qasje minon sovranitetin shtetëror kosovar dhe procesin politik të Kosovës, duke penguar angazhimin e shoqërisë në diskutime dhe polemika vlerësuese që i paraprijnë bërjes së politikave.

Teoria e administrimit ndërkombëtar e konceptualizon ndërtimin e shtetit në Kosovë kryesisht si çështje administrimi dhe jo si çështje politike. Për pasojë në politikën e administrimit ndërkombëtar të Kosovës mbizotëron një qasje teknokratike që e shikon procesin e shtetformimit si të ndarë nga procesi politik vendës dhe i jep përparësi kontrollit dhe administrimit të politikës vendase. Ky studim vlerëson të metat dhe kufizimet e kësaj qasje të administratës së përkohshme ndërkombëtare (UNMIK, ZCN, PCN, Eulex) në ndërtimin e institucioneve shtetërore të qeverisjes dhe ligjvënies, si dhe ndërtimit të demokracisë dhe sundimit të ligjit. 

Ky studim bazohet në mësimet nga teoria e demokracisë radikale për të kritikuar shtetndërtimin ndërkombëtar në Kosovë. Ideja e demokracisë radikale është një metodë apo instrument i përshtatshëm për këtë kritikë, pasi  ajo siguron një kritikë të agjendës neo-liberale që insiston në konsensus duke shpërfillur procesin politik. Sipas pikëpamjes së demokracisë radikale, demokracia duhet të ketë bazë politike, pra të ndërtohet mbi politikën. Kjo nuk e minon demokracinë, por përkundrazi pluralizmi dhe hapja ndaj opinioneve të ndryshme që demokracia radikale e mundëson, u hap derë një mori perspektivash politike si dhe identiteve e vlerave të ndryshme, duke aktivizuar dhe dhënë energji praktikës demokratike në mënyrën që koncepti neoliberal i demokracisë nuk e bën dot.

Sidoqoftë, shtetndërtimi ndërkombëtar nuk premton aq shumë në praktikë, siç duket në letër. Pengesat që e ndalojnë atë të arrijë qëllimet që ia vë vetes janë të shumta. Ato radhiten nga mosekzistimi i një ‘bashkësie ndërkombëtare’ që do të bashkërendonte veprimet e veta, mohimi i shprehjeve politike vendëse në të mirë të një qasjeje teknike administrative, vështirësitë e promovimit dhe importimit të demokracisë, vështirësitë që dalin nga fakti se vendimmarrja nuk informohet me kontekstin specifik në të cilin merren vendimet përkatëse, e deri te paradokset e bartjes së pushtetit tek aktorët lokalë dhe institucionit të ndihmës. Janë këto çështje dhe probleme që do të shtjellohen në vijim, gjithnjë duke u përqendruar në rastin e Kosovës së administruar dhe mbikëqyrur nga misionet ndërkombëtare.

Eseja është ndarë në pesë pjesë. Dy pjesët e para tërheqin vërejtjen ndaj dy burimeve të problemeve që po vështirësojnë shtetndërtimin në Kosovë, e që janë mungesa e bashkërendimit të veprimeve të ‘bashkësisë ndërkombëtare’ në Kosovë që do të siguronte një efikasitet më të lartë dhe orientim në procesin e shtetndërtimit, si dhe ideja që demokracia në një shoqëri mund të importohet, pa pasur nevojë që ajo të ndërtohet nga brenda. Pjesa e tretë shtjellon marrëdhënien në mes shtetndërtimit ndërkombëtar dhe konceptit të sovranitetit dhe legjitimitetit. Dy pjesët e fundit diskutojnë të metat e projektit ndërkombëtar në ndërtimin e institucioneve të shtetit të Kosovës dhe demokratizim, ose me fjalë të tjera: pjesa e katërt diskuton problemin e qasjes teknokratike ndaj ndërtimit të shtetit, që po dështon të krijojë institucione të forta e demokratike, ndërsa pjesa e fundit hulumton gjendjen e rregullimit të pushtetit dhe përgjegjshmërisë së tij dhe se çfarë e bën pushtetin vendës shumë më pak përgjegjës ndaj popullatës vendëse se sa është normale për një regjim demokratik.

Lexo artikullin e plotë KËTU.

Botuar te: Revista Shkencore “Trendi Global”, Nr.3.

Pushtet pa përgjegjësi: Rregullimi i pushtetit ndërkombëtar në Kosovë dhe shtimi i përgjegjshmërisë

Gëzim Selaci

Abstrakt. Administrimi dhe mbikëqyrja ndërkombëtare janë në kundërshtim të qartë me një tipar jetik të demokracisë, ngase nuk lejojnë një rregullim të sistemit në të cilin pushtetarët dhe vendimmarrësit ndërkombëtarë do të ishin më të përgjegjshëm ndaj qytetarëve, në të mirë të të cilëve supozohet se merren vendimet përkatëse. Natyrisht, administrata ndërkombëtare është e krijuar dhe e mbështetur nga procese ndërkombëtare dhe ka mandatin nga organizata ndërkombëtare dhe jo nga populli vendës, prandaj, nuk pritet që ajo të sillet si një regjim demokratik përfaqësues. Mirëpo, që të sigurohet një shkallë më e lartë e përgjegjshmërisë, duhet të krijohet një sistem që e bën administratën ndërkombëtare më të përgjegjshme ndaj popullit vendës, për shembull duke kontrolluar pushtetin e saj përmes revizionit të juridiksionit të Kosovës dhe ombudspersonit, nëse vendimet dhe ushtrimi i pushtetit të tyre duket të jetë në kundërshtim me legjislacionin vendës.

Hyrje

Në përpjekjen për të përcaktuar rolet përkatëse të aktorëve ndërkombëtarë dhe autoriteteve vendëse, administratës së përkohshme ndërkombëtare  (APN) i është dashur të përshtatë rolin e saj në një kontekst ku institucionet vendase duhej ndërtuar, prapëseprapë duke i lënë autoritetin më të lartë APN-së. Kjo ka rezultuar në krijimin e një sistemi kompleks dhe të komplikuar të rregullimit të pushtetit ndërkombëtar, dhe raporte të pazakonshme të tij me pushtetin vendës. Ngulmimi për të mbajtur nën mbikëqyrje strukturat politike vendëse dhe qasja teknokratike ndaj ndërtimit të institucioneve, duke kufizuar apo përjashtuar vullnetin e qytetarëve, medoemos degradon këtë vullnet në rol të pranuesit pasiv. Ndonëse, ky sistem siguron disa forma të llogaridhënies dhe përgjegjshmërisë të strukturave ndërkombëtare ndërmjet, ai assesi nuk garanton përgjegjshmëri formale të këtyre strukturave ndaj popullit. Sidoqoftë, ndërtimi i institucioneve të shtetit duke mos përfshirë vullnetin e popullit është në kundërshtim me një tipar vital të demokracisë, ngase demokracia është sundim i demos-it, dhe është e mundur vetëm nëse buron nga populli ose qytetarët.

Eseja është ndarë në dy sesione: e para përshkruan bazën ligjore të pranisë ndërkombëtare në Kosovë; UNMIK-ut të riformuar si dhe strukturave të reja (GDN, PCN, ZCN, PSBE dhe Eulex). Sesioni i dytë zbulon se si është rregulluar sistemi i përgjegjshmërisë apo llogaridhënies dhe kontrollit të këtij pushteti ndërkombëtar cili është raporti ndërmjet strukturave ndërkombëtare dhe vendëse të pushtetit. Eseja përfundon duke propozuar perspektiva të mundshme për rritjen e përgjegjshmërisë së pushtetit ndërkombëtar në Kosovë.

Vazhdon…

Eseja e plotë e botuar te: Revista Shkencore “Trendi Global”, Nr.2.

Lexo artikullin e plotë KËTU!

Shumë plane, asnjë për integrim të bashkësive

Gëzim Selaci

Në rrjedhën jo pa telashe të shtrirjes së Misionit të BE-së në Kosovë (Eulex), OKB bëri publik planin me gjashtë pika për të cilin ishte marrë vesh me Beogradin, ndërkohë që qëndrimi i Prishtinës nuk ishte marrë parasysh. Bashkë me shtetet kryesore që kanë pranuar pavarësinë e Kosovës, OKB ngul këmbë në këtë plan. Megjithatë, Prishtina propozoi një plan alternativ me katër pika. Cili është emëruesi i përbashkët i këtyre gjithsej dhjetë pikave? Të gjitha ato tregojnë se nuk ka një strategji për të integruar bashkësinë serbe në Kosovë, afër një dekadë pas përfundimit të luftës. Si kështu dhe çfarë lidhje ka integrimi me këtë?

Eulex nuk mund të nisë nga puna pikërisht ngase nuk është i mirëseardhur nga bashkësia serbe në Kosovë, për shkak të mosbesimit të pranishëm në mesin e tyre ndaj këtij misioni. Beogradi mund të ndikojë në punën e Eulex-it, vetëm duke përdorë si mashë bashkësinë serbe të Kosovës. Sikur këta të mos kundërshtonin shtrirjen e Eulex-it sipas ‘Planit të Ahtisarit’, nuk do të kishte vështirësi në këtë drejtim, pavarësisht nga qëndrimi i Beogradit. Natyrisht që një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të OKB-së do të lehtësonte gjërat, megjithatë, Eulex-it nuk i duhet me çdo kusht leja e OKB-së për t’u shtrirë në tërë Kosovën. Andaj, një lloj tjetër i ndihmës ndërkombëtare i duhet Kosovës, jo një lloj që i kopjon masat organizative në Bosnje (që e kanë ndarë shtetin në dy entitete jofunksionale), por një ndihmë që problemin e zgjidh duke mundësuar shtrirjen e Eulex-it edhe pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit.

Ajo çfarë duhet të bëjmë në rastin e ngjarjeve të këtilla nuk është vetëm të parashikojmë rezultatet e tyre, por, ç’është më me rëndësi, edhe të analizojmë shkaqet e tyre. Mbase kjo do të na ndalonte të biem vazhdimisht në grackën e ndjekjes së pasojave, e do të na mundësonte të përqendrohemi në avancimin e proceseve të ndërtimit të shtetit.

Përse integrimi?

Shumica shqiptare dhe udhëheqësit politikë kujtojnë pakicën serbe vetëm atëherë kur këta të fundit bojkotojnë institucionet e Kosovës apo u sjellin telashe misioneve ndërkombëtare në vend.

Nuk ka analiza serioze mbi atë se përse serbët kundërshtojnë aq ashpër këto institucione dhe misione, dhe as që mendon kush për ndonjë strategji se si të integrohet kjo bashkësi etnike në shoqërinë më të gjerë kosovare. Prandaj, marrëveshja e OKB-së nuk është e papritur; ajo vetëm përligj ndarjet faktike të Kosovës përgjatë kufijve etnikë. Kjo marrëveshje, si dhe plani i propozuar i Prishtinës, që është i zbrazët dhe jo novator, zbulon mungesën e një strategjie për të integruar serbët e Kosovës.

Akëcila strategji për integrim, duhet të lejojë dhe ndihmojë formimin e identiteteve politike të bazuara në orientime ideologjike që kapërcejnë identitetet e bazuar ekskluzivisht në përkatësi etnike. Mirëpo, kjo nuk mund të bëhet me plane të imponuara nga jashtë, por duhet të dalë nga procesi vendës politik.

Derisa të mos integrojmë pakicat etnike dhe të mos formojmë identitete ideologjike, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e pakicave të saja që rrinë mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj, ndërsa fare pak kohë e mund do të mbetet për zhvillim dhe ndërtim të shtetit. Liderët kosovarë nuk duhet ta quajnë të sigurt integrimin e bashkësive dhe zhvillimin e vendit, ngaqë faktorëve ndërkombëtarë në fund të fundit iu intereson siguria e vendit dhe rajonit, dhe jo integrimi apo zhvillimi i Kosovës.

Trashëgimia e administratës ndërkombëtare

Nëse shohim se çfarë ka bërë administrata ndërkombëtare në të kaluarën për të integruar bashkësitë, nuk ka shumë me se mund të krenohemi. Duke dashur të ofrojë një alternativë të marrëdhënieve antagoniste ndërmjet bashkësive etnike në Kosovë, administrata ndërkombëtare është orvatur të ndërtojë një konsensus në kushte të të cilit ajo do të zbatonte planet e saja në territor.

Mirëpo, në një situatë ku antagonizmat etnikë ishin thelluar shumë, administrata ndërkombëtare nuk imagjinoi dot një mënyrë për të krijuar konsensusin, përveç të legalizojë ndarjet etnike duke ndërtuar institucione që do të operonin në bazë të vlerave etnike. Këtë e bëri përmes politikave si decentralizimi i territorit mbi bazën e kufijve etnikë, rezervimi i ulëseve në kuvend dhe posteve qeveritare për serbët dhe pakicat e tjera etnike në Kosovë, tolerimi i institucioneve dhe zgjedhjeve të Serbisë në territorin e Kosovës (i cili duhej të administrohej vetëm e vetëm nga UNMIK-u dhe IPVQ, dhe kurrfarë institucione tjera paralele). Tani së fundmi, marrëveshja me gjashtë pika është vetëm një hap në vargun e hapave që legalizojnë ndarjet ndëretnike, madje edhe tani kur Kosova ka hyrë në një fazë të re të procesit të ndërtimit të shtetit!

Ndërsa këto politika forcuan edhe më vlerat e bazuara në identitete etnike, nuk habit përse mungojnë shanset për formimin e identiteteve mbi bazën e vlerave ideologjike të qytetarisë. Pengimi i shprehjes dhe pasqyrimit të vlerave dhe aspiratave politike, nuk jep mundësi për formimin e identiteteve mbi bazë të interesave politikë dhe shoqërorë. Kjo është arsyeja përse njerëzit në Kosovë nuk lidhen mbi baza të identiteteve ideologjike dhe nuk formojnë konflikte që do të kapërcenin ndarjet etnike.

Matanë etnisë në politikë

Pyetja është se si të mundësohet formimi i identiteteve politike të bazuara në interesa shoqërorë dhe ideologjikë, në një kontekst ku njerëzit janë identifikuar për një kohë të gjatë me përkatësinë e tyre etnike dhe përkundrejt grupeve të tjera shoqërore. Përgjigja është e thjeshtë: duhet të lejojmë që të zhvillohet demokracia në Kosovë, ngase procesi politik që demokracia e kërkon, në mënyrë të natyrshme mundëson formimin e interesave politikë që kapërcejnë identitetet politike të bazuara në përkatësi etnike. Ndërsa në Kosovë demokracia ekziston në shkallë minimale (vetëm përfaqësim, ku demos-i reduktohet në votues), ajo, sipas përkufizimit, është pjesëmarrje aktive e qytetarëve në diskutime dhe kontestime publike.

Në mënyrë që të demokratizohet shoqëria e Kosovës, procesi vendës politik nuk duhet të pengohet, sepse nuk ka demokraci pa politikë. Me proces politik kam për qëllim angazhimin e shoqërisë në bërjen e politikave dhe në legjitimimin e qeverisë. Vetëm duke bërë politikë—dhe me politikë nuk kam për qëllim valëvitje famujsh dhe thirrje sloganesh—domethënë duke u marrë me çështjet e vërteta të njerëzve dhe standardeve të jetesës, punës, arsimimit, banimit dhe shëndetësisë, mund të ngjallim shoqërinë duke u përqendruar tek ligjet përkatëse që e transformojnë atë.

Konsideroj se demokracia pluraliste dhe politika e përfshirjes është strategji që do t’u lejonte bashkësive të sillnin vlerat dhe aspiratat politike në sferën publike. Kjo strategji paraqet një alternativë, në njërën anë, të raporteve antagoniste që mbizotërojnë ndërmjet grupeve etnike, dhe në anën tjetër, të konsensusit pa politikë.

Hapja e sferës publike ndaj shprehjes së vlerave dhe qëllimeve politike është rast i mirë që këto të fundit të diskutohen dhe negociohen. Ndërsa pikëpamjet të cilat nuk janë në pajtim me planet e administratës ndërkombëtare, janë përjashtuar nga sfera publike, ato gjetën shprehje jashtë saj dhe morën formën e lëvizjeve nacionaliste të vijës së ashpër. Kjo është posaçërisht e vërtetë në mesin e bashkësive me nivel të ulët të përfaqësimit në institucionet politike, kryesisht—por jo vetëm—në mesin e bashkësisë serbe. Pengimi i shprehjes së vlerave dhe interersave politike e ka bërë të pamundur që ato të bëhen publike në mënyrë që të sfidohen, negociohen dhe të shqyrtohen përmes diskutimit në publik. Të përjashtuara nga sfera publike, ato në asnjë mënyrë nuk janë zbehur ose heshtur, por janë shfaqur në forma që shumë më vështirë menaxhohen. Në të vërtetë ato fshihen pas maskës së dhunës etnike, nacionaliste, apo fetare fundamentaliste.

Rregullat e ‘lojës’ politike

Duke marrë parasysh rrezikun që politika apo demokracia, në kuptim të ngushtë (vetëm zgjedhje që mbaron te kutitë e votimit), në shoqëritë pas konfliktit mund të sjellë në pushtet regjime të papërgjegjshme dhe të përforcojë pengesat strukturore të demokracisë, një konsensus në lidhje me rregullat e ‘lojës’ politike është i nevojshëm. Me fjalë të tjera, në mënyrë që politikja të ndodh dhe të shmanget mbizotërimi i partive të djathta ekstreme, një konsensus themelor mbi rregulla të caktuara përkitazi me hapësirën dhe kontekstin në të cilat bëhet diskutimi publik, është i domosdoshëm.

Rregulla më e rëndësishme e kësaj ‘loje’ politike është që ajo të ‘luhet’ brenda institucioneve legjitime të Kosovës, të cilat serbët në masë të madhe i kundërshtojnë. Në të vërtetë, legjitimiteti mund të kontestohet gjithnjë, mirëpo institucionet e ndërtuara nën përkrahjen dhe mbikëqyrjen e OKB-së si dhe përfaqësuesit e zgjedhur në këto institucione janë të ligjshme në nivel ndërkombëtar dhe vendor. Kjo është një bazë e përbashkët që mund ta bëjë të mundur një shoqëri të integruar kosovare.

23 nëntor 2008

(Botuar te Gazeta Express,  Prishtinë, 25 nëntor 2008)

Many plans, none for integrating communities

Gëzim Selaci

In the course of uneasy deployment and takeover of the EU Rule of Law Mission in Kosovo (Eulex), UN made public a six-point plan which Belgrade agreed upon, whilst Prishtina’s position was not taken into consideration. Together with the major states which recognised Kosovo’s independence, UN is insisting on the plan. Nonetheless, Prishtina proposed an alternative four-point plan. What is the common denominator of these total ten points? They all indicate lack of strategy for integrating the Serb community in Kosovo, nearly a decade after the war. How so and why is the integration relevant to this?

Deployment of Eulex becomes problematic only because the Serb community in Kosovo does not welcome it due to the prevailed skepticism about it. Should they not oppose deployment of Eulex in accordance with ‘Ahttisari’s plan’, there would be no difficulty in this respect, regardless of Belgrade’s stance. Of course, a UN Security Council resolution would make things easier, however, Eulex does not necessarily need UN permission to deploy and operate in Kosovo. Therefore, a different level of international assistance is needed, one that does not copy arrangements in Bosnia (which has divided the state into two dysfunctional entities) but one that addresses the problem by finding a solution to deploy Eulex even without the UN Security Council permission.

What we need with regard to developments of this kind is not only anticipating the outcomes of it, but also, and most crucially, analysing its root causes. Hopefully, this would prevent us falling again and again into the trap of going after consequences, thus enabling us to focus on taking statebuilding processes further.

Why integration?

The Albanian majority and political leadership in Kosovo think of the Serb minority only when they stand in the way of and boycott the institutions of Kosovo or bring trouble to international missions in the country. There is no serious analysis of why the Serbs are so hostile to those institutions and missions, and no strategy to integrate this ethnic community into the wider society of Kosovo. The UN agreement comes at no surprise for Kosovo; it only legitimizes the already factual divides of Kosovo among ethnic boundaries. However, the UN-Serbian agreement and Prishtina’s proposed plan, reveals that there is no strategy to integrate the Serbs.

Whichever strategy for integration is imagined, it should facilitate the formation of political identities based on ideological orientations that overcome those based exclusively on ethnicity. However, this could not be done by externally imposed plans, but should stem from the domestic political process.

Unless we succeed in integrating ethnic minorities and forming ideological identities, Kosovo will continue to face consequences of its minorities being used as tool by those who wish no good to it, whereas very little time and effort could be spared to develop and build the state. Kosovo’s leaders should not take for granted the integration of communities and development of the country, as international actors are ultimately interested in security, rather than integration and development.

The legacy of international administration

If we look back at what the international administration did in integrating communities, there is not much to be proud of. In trying to provide an alternative to the prevalent antagonistic relations between ethnic communities in Kosovo, international administration has tried to build a consensus in which it could accomplish its plans in the territory.

Yet, in a situation where there are deep ethnic antagonisms, international administration found no other viable way save legalising ethnic divisions by building institutions that would operate on ethnically based values. It did so by policies such as decentralising the territory based on ethnic boundaries, reserving seats for Serbs and other minorities in Kosovo government and assembly, allowing for Serbian institutions to be active in Kosovo and for Serbian elections inside the territory of Kosovo (which was supposed to be administered solely by UN mission in Kosovo (UNMIK) and Provisional Institutions of Self Governance (PISG) and not by parallel institutions whatsoever). Finally, the six point agreement is but a step in the series of legalising divisions even when Kosovo is entering a new phase of its statebuilding process!

As these policies contributed further to enforcing the values based exclusively on ethnic identities, no wonder then that there was no opportunity for formation of identities based on ideological values of common citizenship. Impeding the expression of political values and aspirations, gives no opportunities to form identities on grounds of political and social interests. This it is precisely the reason why people in Kosovo fail to articulate ideological identities and conflicts over the dominating ethnic ones.

Overcoming ethnicity in politics

The question remains how are we to facilitate formation of other political identities based on social or ideological interests, in a context where people defined themselves for so long in terms of their ethnic belonging and against other ethnic groups? The answer is simple:  We need to give way to democracy to flourish in Kosovo, because the political process that democracy necessitates inevitably facilitates the formation of political identities that go beyond those based exclusively on ethnicity as political identity. Whereas in Kosovo democracy exists in its minimal level (representation only, where demos is reduced to merely potential voters), it is, however, by its definition, a more active participation of citizens in public deliberation and contestation.

In order to democratise Kosovo’s society, we need not hinder the domestic political process, as there is no democracy without politics. By political process I mean social engagement in the making of policy and legitimising government. Only by making politics work—and by politics I don’t mean weaving flags and shouting slogans—i.e. addressing the real issues of people and living standards of employment, education, housing and health care, we can change the dynamic of society by concentrating on related laws and transform the society.

I consider pluralist democracy and politics of inclusion as a strategy for allowing communities to bring in their political values and aspirations into the public sphere. This strategy represents an alternative to both the antagonist relations that prevail between ethnic groups in Kosovo, and, on the other hand, consensus without politics.

Opening the public sphere to expression of political values and objectives is a good chance for the latter to be discussed and negotiated. Whereas those political viewpoints that are not in tangent with the plans of International Administration were foreclosed from public sphere, they found their way outside of it and took the form of hard line nationalist movements. This is especially true among communities with low level of representation in political institutions, mainly—but not exclusively— among the Serb community.

Oppressing political expressions resulted in failing to make them visible and bringing them to the public in order to be challenged, negotiated and revised by deliberation. Excluded from the public sphere, they are in no way faded away or silenced, but took other guises much more difficult to be managed. Indeed they continue to appear as ethnic, racist, nationalist or religious fundamentalist violence.

Rules of the political ‘game’

Considering the risk that politics or democracy in its narrow sense (only elections ending at the ballot boxes) in post-conflict societies may bring into power irresponsible regimes and reinforce the structural impediments to democracy, a consensus on the rules of the political ‘game’ is needed. In other words, in order to facilitate the political to happen and avoid a possible domination of extremist right wing parties, a basic consensus on certain rules regarding the space and the context in which political deliberation takes place, is required.

The most important rule of this political ‘game’ is that is should be played within the legitimate institutions of Kosovo, which Serbs largely oppose. Indeed, legitimacy may always be contested. Nevertheless, institutions built under the auspices of UN and elected representatives of these institutions are internationally as well as domestically legal. This is the common ground that could make an integrated Kosovan society possible.

22 November 2008

Published at: New Kosova Report.