Protestat e thirura nga Vetëvendosja si ato të 14 dhe 22 shkurtit 2012 (me arsyetimin, formën dhe objektivat e deklaruara të saj) dëshmojnë për një tension ndërmjet kauzës pro-demokracisë e lirisë (çlirim nga prangat e udhëheqjes ndërkombëtare e qeversisjes së korruptuar, si dhe Serbisë që po e mban peng shtetin e Kosovës) dhe realizimit të kësaj kauze nëpërmjet rrugëve dialogut politik. Me fjalë të tjera, demokracia kosovare nuk lë mundësi që liria e vullneti i popullit të jetësohen përmes institucioneve të shtetit e politika të bëhet sipas standardeve demokratike.

Përkundër qejfit të sundimtarëve, sa herë që një regjim bëhet i pandjeshëm ndaj kërkesave dhe nevojave të qytetarëve e qeveria shkëput lidhjen me ta, ndërsa pjesëmarrja politike ulet në një nivel degradues, do të ketë parti, shoqata, lëvizje e grupe të tjera që do të kërkojnë rrugë për të hipur në pushtet, për të ndikuar në politikë, domethënë në vendimet me interes publik. Kushtetutat demokratike lejojnë edhe rrugë jasht-insitucionale për t’u dëgjuar zëri qytetar, si për shembull protesta që mundëson të dëgjohen zëra qytetarësh që ndryshe nuk arrijnë dot në sallat dhe korridoret vendimmarrëse.

Nëse këto përpjekje janë të suksesshme, konflikti ndërmjet partive dhe grupeve të tjera do të kanalizohet në drejtim të sferës publike, domethënë në forume ku mundësohet debati, si kuvendet, mediat, institutet hulumtuese, universitetet etj. Nëse regjimi apo teket qeveritare nuk lejojnë as këto forma ose demonizojnë kryerësit e tyre,  atëherë vullneti qytetar nuk ka me u frenu, por ka me gjetë shteg përmes formave të tjera e të ndryshme të veprimit kolektiv, si bojkoti, bllokimi i rrugëve, etj. Duhet pranuar se disa gjëra nuk lëvizim vetëm me rrugë institucionale, por me veprime jasht-institucioneve, në pajtim me ligjet në fuqi apo kundër tyre. Këto edhe justifikojnë ekzistencën shoqatave dhe lëvizjeve shoqërore, si alternativë e partive politike. Mirëpo, për më keq, kur  regjimi ngulfat aq shumë sferën publike dhe nuk lejon as format më demokratike të shprehjes së pakënaqësisë qytetare, alternativa është të qërohen hesapet me dhunë (në rastin e opozitës dhe kundërshtarëve) ose duke imponuar vullnetin me mekanizma autoritarë (në rastin e qeverisë).

Në Kosovë, Kuvendi merr vendime që jodomosdoshmërisht vihen në praktikë. Ekzekutivi nuk përfill vendimet e Kuvendit. Republika, që nominalisht është e tipit parlamentar, gjithnjë e më shumë po merr trajtën e një “Republike kryeministrore” (nëse mund të thuhet kështu) që udhëhiqet  në mënyrë autokratike. Në këtë boshllëk demokratik, çohet një lëvizje dhe parti politike për të marrë në duar zbatimin e ligjit. Natyrisht se asnjëra nuk është në rregull, por zanafilla e problemit është mungesa e demokracisë dhe kushtetuetshmërisë apo shtetit ligjor, prandaj barra e fajit i bie qeverisë, e jo qytetarëve të pabindur. Përdorimi i tepruar i dhunës shtetërore dhe propagandës qeveritare dëshmon se, jo vetëm qeveria, por i tërë regjimi apo sistemi politike në Kosovë është dobët i legjitimuar apo i palegjitimuar, prandaj mungesën e legjitimitetit popullor e kompenson me dhunë policore.

Reagimi i prerë ndërkombëtar kundër protestave që, së paku deklarativisht, kanë për qëllim të këmbëngulin në zbatimin e vendimeve të Kuvendit dhe të pretendojë sovranitetin shtetëror, nuk na habit. Politika ndërkombëtare ka një plan për Kosovën dhe Serbinë, dhe kushdo që e pengon realizimin e atij plani do të vazhdojë të jetë në shënjestër të kritikës ndërkombëtare. Bërja e shtetit dhe sovraniteti i Kosovës nuk është brengë e saj, por vetëm për aq sa instrumentalizohet për të jetësuar planet ndërkombëtare në rajon. (Kjo e shpjegon përse ata nuk janë  aq kritikë ndaj korrupsionit qeveritar dhe strukturave të paligjshme që i ka krijuar ajo, e që po e minojnë shtetin e Kosovës).

Format e veprimit të Vetëvendosjes duhet kundruar në këto kushte të ambientit politik kosovar ku klasa politike është korruptuar ndërsa institucionet shtetërore janë degjeneruar dhe të paefektshme. Duke qenë dëshmitarë të mendësisë nënshtruese të politikanëve ndaj ndëkombëtarëve; duke parë se Kuvendi i Kosovës është përplot deputetë që kanë zënë ulëse në saje të vjedhjes së votave, punojnë për interesa personalë, familjare e klanore; duke parë se vendimet e Kuvendit rrëzohen sakaq me vendime të tjera për t’ia ujdisur ligjin veprimeve të qeverisë; duke parë se Qeveria i trajton institucionet dhe pasurinë publike si një mbret mesjetar territorin e tij; dhe duke qenë dëshmitarë se mbi të gjithë këta vigjilon një amalgamë e ashtuquajtur “bashkësi ndërkombëtare”, e cila miraton me zë e me heshtje këto, Vetëvendosja drejtohet kah fusha të ndryshme të veprimit dhe lufton në më shumë se një front. Ajo e din se të qenët prezent në Kuvend si parti opozitare, nuk domethanë se të bën parti me ndonjë pushtet apo peshë vendimmarrëse ose se vendimet e organit ligjvënës do të respektohen e nuk do të hedhen poshtë nga organet ekzekutuese.

Veprimtaria opozitare e Vetëvendosjes e kombinuar me mosbindje qytetare, shkaktoi një panik të madh tek partia në pushtet. Jo pse pushteti nuk ishte mësuar të ketë opozitë, por i kishte mësuar aq mirë rregullat se si dhe çfarë mundet të bëjë opozita në këtë sistem politik, saqë me marifete të ndryshme (kontroll i mediave dhe administratës shtetërore, ndikim tek institucionet dhe faktorët ndërkombëtarë, etj.) kishin neutralizuar pothuajse çdo goditje të opozitës. Tash, Vetëvendosja vjen me një strategji tjetër veprimi që sfidon vetë rregullat e të bërit opozitë në vend. Duke mos qenë të gatshëm me u ballafaqu me rregullat e reja të lojës që Vetëvendosje do t’i shkruajë, qeveria s’ka se si të mos bëjë panikë. Natyrisht, kur flas për këtë panik të madh nuk e kam ndërmend nervozizmin që pasqyrohet në deklaratat e ashpra e fyese të shefit të qeverisë dhe vartësve të tij nga foltoret qeveritare dhe të kuvendit, forumet elektronike në internet e ekrane televizive (ato më tepër dëshmojnë për mungesë kulture dhe sofistikimi, por edhe karakterin servil të aparatçikëve partiakë), por për urdhërimin e policisë për mos me i lënë qytetarër me protestu, me çdo kusht, madje edhe duke i rrahur e arrestuar deputetët e popullit! Kjo është arsye e mjaftueshme për t’u merakosur për të ardhmen e demokracisë në vendin tonë.

Nga tërë këto elaborime, mund të përfundohet që regjimi ka pamundësuar bërjen e politikës, pra garën fer për pushtet ku konfliktet politike shprehen përmes debateve fer dhe negociatave, e vendimet merren sipas rregullave të paracaktuara që vlejnë për të gjithë njësoj. Në mungesë të debatit politik, si rrugë përmes së cilës institucionet krijohen dhe legjitimohen nga qytetarët të cilëve ato u shërbejnë dhe të cilat janë pasqyrim i konsensusit në lidhje me procedurat e vendimmmarrjes dhe zbatimit të vendimeve, tipi i debatit që po e shohim këto ditë më shumë po ngjan në grindje që po përcillet me akuza të ndërsjella nga më të rëndat dhe me një gjuhë që i thëret emocioneve më shumë se arsyes, nxehi gjakrat dhe polarizoi qëndrimet. Nuk do mend se në vlugun e ngritjes së nervave, njerëzit marrin vendime shumë të paarsyeshme. Vendimi për të shkuar në vendkalime kufitare e për të vendosë kush hyn e kush jo në territorin e Republikës nga grupe të paautorizuara, por edhe vendimi për të penguar të drejtën demokratike për të protestuar (qoftë edhe duke mbyllë rrugët) janë marrë në një ambient të nxehur si rezultat i polarizimit të partive.

Në pamundësi të artikulimit të alternativave për të zgjidhë lëmshin e krijuar, lufta po bëhet se kush po arrin ta mobilizojë  publikun duke trilluar turli teori konspiracionesh për të ndjellë frikë tek publiku. Ai që ka në dorë frikën më të tmerrshme, ka në dorë edhe publikun: ndërsa qeveria na frikëson se protestat e këtilla të Vetëvendosjes kanë për të na prishë punët me ndërkombëtarët (thua se një herë e përgjithmonë kemi hequr dorë nga vullneti për sovranitet), Vetëvendosje e quan kryeministrin aktual si njeri të Serbisë (thua se të ai është burimi i të gjitha të mbrapshtave tona dhe sikur të mos ishte ai do të ishte ma mirë). Kështu konflikti që do të duhej të manifestohej në formë të debatit mbi ide, zhvendoset në fushatë propagandistike kundër-njëri tjetrit duke u lënë anash argumentet racionale të ideve përkatëse.

Ky radikalizim i politikës dhe kjo ndarje e partive në kampe armiqësore si dhe shpërthimi  i protestave që duan të marrin ligjin në dorë tregon se në Kosovë ka shumë telashe me politikën dhe sistemin politik. Ndërsa klasa aktuale politike ka kohë që ka humbur lidhjen me qytetarë dhe sensin e qeverisjes kushtetuese, Vetëvendosje si alternativë e kësaj klase të korruptuar nuk po arrinë të gjejë zgjidhje politike. Në vend të kësaj, po pretendon të zaptojë kufijtë, por edhe nëse ia del, ajo nuk ka me mujtë me i administru ato pa gjetur zgjidhje politike. Dhe, përderisa vazhdon të jetë subjekt politik, prej saj pritet të ofrojë alternativa politike. Sidoqoftë, braktisja dhe refuzimi i politikës nga partitë kosovare është tregues se administrimi ndërkombëtar në Kosovë, duke marrë rolin që në demokraci do të duhej ta kryenin institucionet e vendit dhe përfaqësuesit legjitimë të popullit, nuk ka krijuar institucione legjitime e funksionale e as kushte që do të mundësonin ushtrimin normal të politikës.

Ka një dallim të qartë ndërmjet përmbushjes së standardeve europiane dhe europianizimit të trilluar të Kosovës. Për të parë dallimin, mjafton vetëm të krahasosh retorikën e “sukseseve drejt integrimit në BE” të politikanëve tanë me gjendjen faktike të një kosovari mesatar.

Përse ne kosovarët kemi udhëheqës politikë që na shërbejnë kaq për të keq? Duke iu falënderuar zhdërvellësisë propaganduese të politikanëve tanë si dhe ndonjëherë liderëve të “shteteve mike” që për liderët tanë flasin në superlativ, në ligjërimin politik dhe mediatik në Kosovë, paralel me realitetin, po krijohet një narrativ që quhet “procesi i integrimit të Kosovës në Bashkimin Europian” e që është krejt i rrejshëm. Kjo rrenë ka prodhuar një tablo kafkiane ku gjatë gjithë kohës pseudo-mediat e pseudo-intelektualët ua paraqesin qytetarëve një panoramë të thjeshtëzuar të ecjes sonë me nxitim drejt Europës.

Mirëpo, ky diskurs është shumë, shumë i largët nga realiteti në të cilin jetojmë ne, qytetarët e Kosovës. Në të vërtetë, realiteti është një narrativ më i komplikuar: vendi jonë po izolohet, ndërsa shoqëria jonë gjithnjë e më shumë po i ngjan shoqërive autoritare se sa atyre europiane dhe, përveç bazës ligjore të ndërtuar qysh nga koha e UNMIK-ut që ka pasur për qëllim të krijojë një sistem ligjor sipas standardeve europiane dhe harmonizimit të ligjit të Kosovës me ligjin e Bashkimit Europian (acquis communautaire), Kosova fare pak ka bërë drejt plotësimit të standardeve për anëtarësim në BE.

Europianizimi si retorikë

Vetportretizimi i Kosovës në media lokale dhe në retorikën qeveritare është tepër i idealizuar, ndërsa gjendja faktike është shumë ndryshe. Ndërsa qeveria shpalos të arriturat e saja ekonomike, banorët e Kosovës vazhdojnë të mbesin më të varfërit në rajon dhe në Europë ku rreth gjysma e popullësisë që do të kishin mundur me punu janë të papunë. Ndërsa i shpallet zero tolerancë korrupsionit, Kosova kryeson listën e vendeve më të korruptuara ku tenderët kontrollohen nga qeveria. Ndërsa udhëheqësit politikë gojën e kanë pot demokraci dhe sundim të ligjit, Kosova vazhdon të ketë zgjedhje problematike, sistem të patronazhit politik, shërbime publike në nivelin më të ulët si dhe sundim të të fortëve, në vend të sundimit të ligit. Ndërsa qeveritarët flasin për “partneritet me Bashkimin Europian”, pasaporta e Kosovës është e vetmja në rajon të cilës i duhet vizë për të hyrë në zonën e Shengenit. Ndërsa harxhohen para të majme për fushata artificiale “Young Europeans” (që më tepër shënjojnë qytetarët e vendit se sa të jashtëm), Kosova as që ka bërë hapin e parë formal drejt anëtarësimit në BE (nuk është përfshirë në Procesin e Stabilizimit dhe Asocimit, por për të, si shtet “sui generis”, është sajuar njëfarë dialogu po ashtu “sui generis” me BE-në, e që e kanë quajtur “Stabilisaton Tracking Mechanism”). Ndërsa modeli i arsimit të lartë në Kosovë na paraqitej si një që ia ka lakmi rajoni, universitetet tona vazhdojnë të japin diploma që zor se kanë ndonjë vlerë në vend, e aq më pak jashtë vendit. Sistemi arsimor, i ideologjizuar së tepërmi, riprodhon provincializëm të intelektualëve që për të qenë diku dhe dikushi janë të shtyrë të hyjnë në raporte klienteliste me patronë nga radhët e partive politike në vend duke humbur autonominë intelektuale dhe çimentuar kulturën konformiste.

Dhe përkundër vargut të gjatë të dështimeve afatshkurtëra, ne ende duam të besojmë në suksese  afatgjata kur të gjithë do të kemi punë të mirë, e jo vetëm politikanët, familjarët e militantët e tyre; ku të gjithëve do të na mbesin para në xhep edhe pasi të kemi paguar shërbimet komunale; ku do të kemi dinjitet qytetar, e jo të jemi vetëm letëra në kuti të votimit dhe do të jemi pjesë e bashkësisë së shteteve të Europës ku e ndjejmë se përkasim.

Europianizimi si vetëlegjitimim

Derisa raportet e progresit të BE-së viteve të fundit e kanë paraqitur Kosovën shtet më të varfër dhe më të korruptuar në Europë, ku tenderet dhe transmetuesi publik kontrollohet nga qeveria dhe askush nuk jep llogari për miliona të humbura nga buxheti i Kosovës, një raport i Departamentit amerikan pati raportur për elemente të korruptuar brenda qeverisë së Kosovës.[1] Raporte të shumta të agjencive të jashtme tregojnë se Kosova është bërë vend trafikimi i drogës dhe prostitucionit. Hiq më pak kritik nuk ka qenë as European Broadcasting Union që vazhdimisht konludon se në transmetuesin publik të Kosovës (RTK) ka përzierje serioze nga politika.[2] Tablo jo më pak skandaloze na japin edhe raportet e Human Rights Watch, Freedom House, Bankës Botërore, e kështu me radhë…

Pavarësisht rëndësisë që kanë këto raporte për Kosovën dhe popullësinë e saj, qeveritë e Kosovës nuk mund të qëndrojnë indiferent para këtyre raporteve dhe vlerësimieve. Është simptomatike se kur qytetarët e vendit ndeshen me skamjen e prapambeturinë, pasigurinë e korrupsionin në çdo hap e çast të jetës, pushtetarët tonë as që marrin mundin për të reaguar në ndonjë mënyrë, por kur konstatimi i gjendjes vjen nga raporte të agjencive ndërkombëtare, atëherë zyrtarët reagojnë në mënyrë që në rastin më të mirë mund të përshkruhen si qesharake (si për shembull “as pozitiv, as negativ, por real” për Raportin e fundit të progresit), patetike (kur qeveria vlerëson raportet në fjalë si asgjë më tepër se shumë e perceptimeve tendencioze të shoqërinë civile të vendit), e kështu me radhë.

Në të vërtetë, kjo pandjeshmëri ndaj gjendjes së popullsisë dhe opinionit publik në vend në njërën anë, dhe paniku ndaj asaj që thuhet në BE e në Perëndim është tregues i fortë se pushteti politik në Kosovë nuk synon të ndërtojë një marrëdhënie legjitimuese me popullin që kishte me kriju një raport përgjegjshmërie të qeverisë ndaj të qeverisurve. Kjo mungesë e marrëdhënies legjitimuese e pushtetit me popullin zëvendësohet me premtime për integrim në familjen e Bashkimit Europian dhe për ndërtim e forcim të miqësisë me ShBA-të dhe shtetet e Europës. Kështu, vënia dhe afirmimi i miqësisë me këto shtete dhe integrimi në BE janë e vetmja bazë vetlegjitimuese e pushtetit politik në vend.

Tashti, është një gjë tjetër se si të lexohet ndërtimi “i miqësisë”, por një gjë dihet me siguri: kjo klasë politike jo medoemos e ka marrë seriozisht detyrën e integrimit në BE. Ky, më tepër, është një premtim përrallor që si me magji do të çojë një shtet të brishtë e të skamur në bashkësinë e kamur e të prosperuar europiane. Ky premtim, natyrisht, nuk është i paqëllimtë: ajo është kartë që qeveritë të cilat vijnë e shkojnë e përdorin për t’u vetëlegjitmuar.

Pas dështimit apo rënies së një regjimi, paraqitet nevojë urgjente për të ndërtuar regjim të ri nga fillimi. Pritet që këtë detyrë ta formalizojë hartimi i kushtetutës së re si baza e të gjitha ligjeve dhe grup rregullash për marrjen e vendimeve kolektive.  Mirëpo, çfarë domethënë të krijohet një kushtetutë për një “polity” të re pas rënies së regjimit të vjetër? Nga buron kushtetuta? Cilat funksione pritet t’i ketë ajo dhe çfarë qëllimesh synon t’i realizojë ajo?

Burimet

Për sa i përket çështjes se nga buron Kushtetuta e Republikës së Kosovës, është e ditur se ajo në të vërtetë është përkthim i dispozitave të Planit gjithëpërfshirës për zgjidhjen e statusit të Kosovës (i ashtuquajturi “Plani i Ahtisarit”) me ndonjë ndikim josubstancial nga aktorë vendës. Sado që ka pasur një fushatë, por jo përpjekje të sinqertë, për ta shtruar në forume publike për diskutim draftin e Kushtetutës, ajo është hartuar pa ndonjë kontroll të procesit a substancës nga ana e përfaqësuesve zyrtarë dhe pa konsultim substancial me popullsinë dhe komunitetet.

Fakti i mospjesëmarrjes popullore në hartimin e Kushtetutës së Kosovës nuk përbën një përjashtim nga mënyra se si rëndom hartohen kushtetutat. Kushtetutat nuk rezultojnë drejtpërdrejt nga diskutimet a debatet publike, por janë produkte të një grupi elitash politike dhe projeksione të vizioneve të tyre në lidhje me atë se si duan ta shohin shoqërinë dhe shtetin që po krijohet, e që më pak apo më shumë pasqyrojnë aspiratat popullore.

Madje, në shtetet e pushtuara pas luftërave ky proces një njëfarë mënyrë kontrollohej nga aktorë të jashtëm duke u diktuar kushte që duheshin plotësuar me rastin e hartimit të kushtetutave. I tillë ishte rasti me Japoninë e me Gjermaninë pas Luftës së dytë botërore, si dy shembuj të suksesshëm të tranzicionit demokratik.

Kosova është shembull i një lloji tjetër të imponimit të strukturave kushtetuese tek popullsia vendëse. Kushtetuta e Republikës së Kosovës mbështetet gati kryekëput në dispozitat e “Planit të Ahtisarit” e që ky i fundit në të vërtetë është një plan i jashtëm për Kosovën i hartuar nga teknokratë në krye me Marti Ahtisarin, të cilët besonin se propozimi i tyre ishte më i pranueshmi për palët në konflikt. Kështu, Kushtetuta jonë, që në shumë aspekte është kopje e modeleve të gatshme, nuk ka parasysh tiparet e veçanta dhe rrethanat shoqërore e politike në Kosovë. Ndjeshmëria minimale e teknokratëve ndaj traditave lokale, vështirësive dhe përvojave të mëparshme, i bën këto modele të gatshme pothuajse të gjykuara për dështim. Në vend të kësaj, ishte dashtë me mendu mundësi apo opsione më të shumta me rastin e hartimit të Kushtetutës që do të kishin për qëllim përshtatjen e parimeve të përgjithshme të hartimit të kushtetutave në rastin e Kosovës.

Funksionet autorizuese dhe legjitimuese

Funksionet autorizuese janë ato të cilat kanë për qëllim të krijojnë institucionet e shtetit dhe vetë shtetin, si dhe të legjitimojnë ato. Në shoqëri të caktuara, ku institucione të caktuara i paraprijnë formimit të shtetit, nuk ka nevojë për disa nga këto garanci. Kështu, një numër i institucioneve i kanë paraprirë Kushtetutës së Kosovës, si për shembull, prona private e garantuar me nenet 46 dhe 159.1 të Kushtetutës,  pluralizmi politik, partitë politike të cilat Kushtetuta i garanton në Nenin 7.1, e kështu me radhë. Pluralizmi pra është efekt i ushtrimit të së drejtës qytetare në liri politike e jo krijim i Kushtetutës.

Në literaturën e bërjes së kushtetutave në vendet pas konflikteve etnike, vëmendje e madhe i kushtohet ndërtimit të institucioneve të shtetit, çështjes se si të organizohen strukturat e pushtetit; nëse shteti duhet të jetë federal apo unitar, mënyrës së decentralizimit të pushtetit, ndarjes së pushtetit ndërmjet komuniteteve dhe nëse duhet të ketë president me kompetenca të gjera ekzekutive. Këto janë çështje me rëndësi, por më me rëndësi se struktura e pushtetit dhe forma e institucioneve të shtetit është legjitimimi i tyre.

Për sa i përket legjitimimit të institucioneve, duke pasur parasysh llojin e sistemit politik që po synohet të krijohet në Kosovë, sovraniteti i popullit është parimi legjitimues dhe themeli i shtetit të ri. Sipas kësaj filozofie politike, populli është jo vetëm shuma e qytetarëve që i nënshtrohen pushtetit dhe vendimeve të sunduesve, por duhet të kenë ndikim të pamohueshëm në qeverisje si anëtarë aktivë.

Duke qenë se në rastin e Kosovës është menduar se shoqëria priret nga konflikti, në mënyrë që të mundësohet një klimë besimi dhe sigurie, përfaqësuesit e komuniteteve janë përjashtuar nga procesi i hartimit të kushtetutës. Sistemi kushtetues nuk ka dalë si rezultat i debateve publike politike ndërmjet grupeve dhe komuniteteve në Kosovë. Në të vërtetë, Kushtetuta është hartuar duke u bazuar në planet e jashtme për Kosovën, për të cilat teknokratët besonin se ishin zgjidhje të pranuara kompromisi.

Mirëpo,  për zbatimin e këtyre planeve të jashtme duheshin krijuar misione administruese ose mbikëqyrëse për të garantuar ato. Pashmangshëm, kjo rezultoi në një sistem qeverisjeje në të cilën pushteti dhe autoriteti u shpërnda në njësi të shumta, megjithatë duke lënë pushtetin më të lartë në duart e Përfaqësuesit civil ndërkombëtar si autoriteti kryesor për të interpretuar aspektet civile të “Planit të Ahtisarit”, që është dokumenti kryesor i pavarësisë së mbikëqyrur (Propozimi gjithëpërfshirës: IX,2.1 dhe Kushtetuta: Neni 147) dhe të cilit autoritetet e Kosovës detyrohen t’i përmbahen (Kushtetuta: Neni 143), ndërsa Eulexit i njihet e drejta për të anuluar vendimet e autoriteteve kompetente të Kosovës (Propozimi gjithëpërfshirës: IX, 2.3.e dhe f). Shkurt, autoriteti final i cili vendos nëse ligjet e nxjerra nga organet ligjvënëse dhe nëse aktet e qeverisë janë në pajtim me këto plane e propozime të jashtme u është besuar përfaqësuesve ndërkombëtarë në vend.

Kështu, kushtetuta që do të duhej të mishëronte revolucionin demokratik duke konfirmuar në mënyrë solemne se populli ka marrë në duar pushtetin kushtetues, prapëseprapë nuk fuqizon popullin mbi pushtetin ndërkombëtar në vend. Duke pretenduar funksione që, sipas ligjit ndërkombëtar dhe praktikës, janë funksione të shtetit, administrata apo mbikëqyrja ndërkombëtare po e përjetëson sundimin e përkohshëm ndërkombëtar, duke rrezikuar dhe vetë kalimin në demokraci.

Jam i vetëdijshëm për kontekstin specifik të ndërtimit të shtetit në Kosovë dhe vlerësoj argumentin se, në këtë fazë, rendi demokratik nuk mund të ndërtohet përmes rrugëve demokratike, por ky vlerësim i rrethanave dhe kushteve nuk e arsyeton injorimin e peshës normative të miratimit popullor. Besoj se roli i kushtetutës është të legjitimojë përfaqësuesit e popullit. Nëse në një fazë të hershme justifikohet uzurpimi i së drejtës për të folur në emër të popullit nga ana e vendimmarrësve të vetemëruar, ajo duhet që sa më parë të pasohet nga një fazë e re në të cilën të përfaqësuesit e përzgjedhur me procedura demokratike duhet të fuqizohen që të flasin në emër të qytetarëve duke ua transferuar strukturave vendëse pushtetin. Uzurpimi për një kohë të gjatë i strukturave më të fuqishme dhe supreme të pushtetit nga ana e autoriteteve ndërkombëtare është jolegjitime.

Probleme të reja që sjell Kushtetuta e Kosovës

Siç u tha, Kushtetuta e Republikës së Kosovës është kryekëput e bazuar në kërkesat e “Planit të Ahtisarit” si dokumenti që i hapi rrugë pavarësisë së kushtëzuar të Kosovës ku parashiheshin në mënyrë jo pak të detajuara natyra dhe funksioni i institucioneve të shtetit e pushtetit që duheshin krijuar si dhe karakteri i sistemit politik që duhej krijuar në Kosovë.

Mirëpo, këto rregullime kushtetuese në vend se të zgjidhin problemet ekzistuese krijojnë probleme të reja. Së pari, kushtetutat të cilat përcaktojnë qëllime të shumta dhe në detaje të politikave dhe të drejta sociale në detaje, nuk u lënë shumë hapësirë degës së pushtetit ligjvënës. Ky është rasti me Kushtetutën e Kosovës që bazohet në Planin e Ahtisart që në hollësi parasheh shumë rregullime të shtetit të ri. Në anën tjetër, synimet e parapara në detaje prishin baraspeshën e pushtetit ndërmjet ekzekutivit dhe legjislativit, duke fuqizuar ekzekutivin në dëm të pushtetit ligjvënës (gjë që e bën gjithnjë e më të vështirë mbikëqyrjen e punës së qeverisë nga ana e kuvendit, si një tipar i demokracive të arrira, e që është një kërkesë e BE-së për shtetet që aspirojnë të anëtarësohen në këtë bashkim).

Së dyti, këto zgjidhje kanë krijuar sisteme pushteti të komplikuara dhe marrëdhënie të pazakonshme ndërmjet pushtetit ndërkombëtar dhe popullatës vendëse. Në këtë sistem të krijuar, strukturat e pushtetit ndërkombëtar nuk janë formalisht përgjegjës ndaj popullit ose përfaqësuesve të tyre, ndërsa vendimet dhe veprimet e tyre nuk i nënshtrohen revizionit të asnjë organi vendës, gjyqësor, ligjvënës, etj. Kështu, ky sistem kushtetues huq në tërësi synimin e kushtetutshmërisë, e që është të pamundësohet çdo formë e arbitraritetit dhe subjektivitetit tekanjoz të sundimtarit ose elitës sunduese. Në të vërtetë, ky është kuptimi më bazik i sundimit kushtetues. Një regjim që nuk i përmbush kushtet dhe standardet e sundimit kushtetues, mund të qëndroj për një kohë ose për një kohë më të gjatë, por meqë është jolegjitim dhe ngrihet vetëm mbi pushtetin, degjeneron në depostizëm.

Botuar në: Shenja, dhjetor 2011.

“Ne, Populli i Kosovës…” hapet Kushtetuta e Republikës së Kosovës, por kjo nuk domethënë se  ekziston një popull i Kosovës. Plani ndërkombëtar për bërjen e shtetit të Kosovës e sheh politikën si sferë që reflekton aktet individuale dhe strukturën shoqërore duke theksuar komunitetet. Kjo qasje ndaj politikës automatikisht pasqyron ndarjen shqiptar-serb. Në vend të kësaj, politika duhet të shikohet si një moment krijues që mund ta tejkalojë këtë ndarje për të (ri)themeluar një identitet qytetar kosovar. Ndërsa Kushtetuta ka dështuar të krijojë popullin, ajo dhe politika ndërkombëtare e shtetbërjes në Kosovë ka copëzuar shoqërinë kosovare në komunitete të shumta.

Jemi në prag të amendamenteve kushtetuese që kanë të bëjnë kryesisht me mënyrën e zgjedhjes së presidentit të vendit dhe kompetencave të tij/saj. Ndërsa këto janë çështje me rëndësi për strukturat kushtetuese të një shteti sovran, megjithatë, ato nuk janë më të rëndësishmet. Më tepër se sa kjo, më e rëndësishme është se si të legjitimohen këto struktura dhe, më me rëndësi, si të krijohet vetë populli nga i cili buron sovraniteti i shtetit.

Pyetja se përse i duhet një njësie shtetërore një kushtetutë ka rezultuar në përgjigje të ndryshme dhe ka prodhuar një numër teorish. Janë theksuar disa funksione që pritet t’i kryejë një kushtetutë, ndër të cilat më themeloret janë: funksionet autorizuese, e kufizimit dhe ndarjes së pushtetit, funksionet legjitimuese dhe ato integruese. Me fjalë të tjera, një kushtetutë duhet të krijojë një strukturë të pushtetit apo autoritetit dhe të legjitimojë atë. Për më tepër, kushtetuta duhet të krijojë një identitet të përbashkët shoqëror e politik që do të ishte burimi i sovranitetit të shtetit të ri, e që mund të mos ekzistojë para kushtetutës. Nga shumë kushtetuta pritet që të kryejnë këtë funksion integrues. Ato i kontribuojnë integrimit të shoqërisë nëse mishërojnë qëllimet, aspiratat, vlerat dhe besimet themelore të anëtarëve të shoqërisë që i lidh dhe i mban bashkë ata.

Në rastin e Kosovës, Kushtetuta duhet të ndërtojë dhe të legjitimojë institucionet demokratike që kanë për qëllim tranzicionin në një regjim demokratik dhe të krijojë kolektivin e popullit të shtetit të ri. Në këtë artikull do të diskutoj funksionin integrues të Kushtetutës së Republikës së Kosovës që ka për qëllim krijimin e popullit.

Nevoja e shtetit për popullin

Ne, Populli i Kosovës [...] miratojmë Kushtetutën e Republikës së Kosovës, hapet Kushtetuta. Mirëpo, kjo nuk nënkupton me automatizëm se populli i Kosovës ekziston apo duhet të ekzistojë para miratimit të Kushtetutës. Në këtë rast, është Kushtetuta ajo që krijon popullin e Kosovës. Aty ku koncepti abstrakt i popullit nuk ekziston, Kushtetuta duhet ta konkretizojë atë.

Por, çfarë është populli? Në kuptim minimal, populli emërton të gjithë njerëzit që i nënshtrohen një autoriteti apo juridiksioni, pavarësisht statusit, përkatësisë klasore, etnike, fetare a racore të tyre. Megjithëkëtë, populli është sovran, që domethënë se ndonëse ai qeveriset nga një strukturë e pushtetit, populli megjithatë, jo vetëm që ndikon, por ushtron kontroll final mbi qeveritarët.

Populli është koncept sociologjik, por edhe juridik. Përgjatë disa dekadave të fundit, e drejta për vetëvendosje, si parim i ligjit ndërkombëtar, i është njohur popujve. Sidoqoftë, zor se ka një përkufizim ligjor të “popullit”, ndërsa e drejta e popujve për vetëvendosje është e diskutueshme në shumë aspekte. Për këtë, shpeshherë e drejta ndërkombëtare i drejtohet për ndihmë konceptit sociologjik të popullit, që nënkupton një vetëdije apo ndjenjë e identitetit të përbashkët e rrënjosur në kushtet objektive të një bashkësie njerëzish (komuniteti) me fat të përbashkët që i lidh prejardhja e përbashkët, kultura apo fati politik. Në kuptimin ligjor, populli duhet të ketë mundësinë të realizojë të drejtën për vetëvendosje, domethënë të vendos për statusin e vet politik  (Neni 1 i Konventës ndërkombëtare për të drejta civile dhe politike), e në veçanti për të themeluar shtetin e vet sovran, të bashkohet me një shtet tjetër, ose të zgjedh çfarëdo statusi tjetër politik (Rezoluta 2625 (XXV) e Asamblesë së përgjithshme).

Rëndom, populli, si njësi legjitime shtetformuese, është konkretizuar te kombi. Pra, identiteti i përbashkët kombëtar ishte populli i shtetit të ri. Kushtetuta shërben si një marrëveshje dhe forcë bashkuese me anë të së cilës një grup njerëzish, që nuk kanë të përbashkëta shumë vlera morale e shoqërore, shndërrohen në komb që përbën popullin e shtetit apo polity-së së re. Kushtetuta është edhe aspiratë drejt këtij qëllimi. Ajo ka kapacitetin të krijojë kolektivitetin e popullit që mund të mos ekzistojë më përpara. Kur kushtetutat flasin në preambula për ‘popullin”, kjo nuk nënkupton se më parë kishte një shoqëri unike, apo një komb unik, porse atë duhej formuar. Në raste të tilla kur kombi nuk ekziston, për të krijuar shtetin e kombit, së pari duhet formuar një identitet kombëtar që do të formonte popullin e shtetit të ri. Megjithatë, që të lidhet një marrëveshje në emër të kolektivit, paraprakisht individët duhet të kenë njëfarë identiteti të përbashkët si popull. Kështu, ideja se kushtetuta është marrëveshje më tepër e konfirmon se sa që e krijon një entitet, pra ajo formalizon një lidhje të mëparshme në një bashkim më të plotë.

Kombi, si koncept ideologjik dhe politik, është vështirë për t’u definuar. Ekzistojnë dy kuptime të kundërta të kombit: kombi qytetar dhe ai kulturor. I pari është karakteristikë e të kuptuarit të kombit në traditën perëndimore dhe sidomos ango-amerikane, sipas së cilës kombin e përbëjnë grupe diverse etnish, kulturash e racash, që pranojnë një kredo politike. Koncepti i dytë, ndërkaq, ka mbizëtëruar në Europën lindore dhe qendrore deri në ditët e sotme dhe bazohet në kritere si kultura, gjuha, prejardhja, historia e përbashkët, e kështu me radhë. Ndërsa në kushtetutat e Europës Qendrore mbizotëron koncepti komunitar ose kulturor i kombësisë, kushtetutat të cilat bazohen në logjikën e kombit qytetar, që ka zanafillën nga Revolucioni Francez, kombin e përfytyrojnë si kolektivitet të të gjithë individëve të cilët i nënshtrohen një qeverie të përbashkët dhe ligjeve të njëjta. Kombi qytetar i adresohet çështjes së të mirës së përbashkët, pra çfarë është e mirë dhe e drejtë për tërë kombin në kuptim politik, e jo çështjes se çfarë është e mirë vetëm për një grup të caktuar, duke ruajtur një qëndrim neutral ndaj vlerave kulturore të bashkësive të ndryshme.

Shteti i komuniteteve

Një lexim më optimist i Kushtetutës së Kosovës vë në pah se ajo synon të krijojë një ndjenjë të përbashkët identiteti të bazuar në vlera të qytetarisë, e jo në vlera kulturore ose etnike. Natyrisht kjo nuk është gjithaq në frymë të Propozimit gjithëpërfshirës për zgjidhjen e statusit të Kosovës (“Plani i Ahtisarit) që thekson njësitë etnike të shoqërisë (Propozimi gjithëpërfshirës, Neni 1.1, etj.), e i cili dokument është burimi kryesor i Kushtetutës së Kosovës. Përveç kësaj, ky synimin për krijimin e qytetarisë kosovare nuk është në pajtim as me nenet e tjera dhe strukturat kushtetuese që ndërtojnë një sistem konsociativ të ndarjes së pushtetit ndërmjet komuniteteve të shoqërisë. Sido që të jetë, sipas Kushtetutës qytetaria e Kosovës (Neni 1.2) përbëhet nga bashkësi të shumëllojshme etnike, kulturore dhe fetare në vend që i nënshtrohen një qeverie të përbashkët dhe ligjeve të njëjta, por gjithashtu,  Kushtetuta qartazi aludon në njohjen e kombeve në Kosovë si entitete të dallueshme nga qytetaria (Neni 6.2).

(Parapëlqimi i konceptit qytetar ndaj atij kulturor ose etnik të popullit në Kushtetutën e Kosovës bazohet mbi idenë e krijimit të një qytetarie bazuar në koncepte politike dhe që shtyp ambiciet kombëtare të popullsisë aty për të cilat supozohet se kanë shkaktuar luftën në Kosovë. Mirëpo, një druajtje e tillë bazohet në pikëpamje të gabuara për luftën në Kosovë, sipas së cilës konflikti i përgjakur përfaqëson shpalosje të urrejtjeve të lashta ndëretnike, të ambicieve nacionaliste, pas rënies së regjimit komunist në një eksperiment të pasuksesshëm demokratik ku liderët arritën të mobilizojnë masat për një dhunë ndëretnike. Në të vërtetë, konflikti etnik nuk e ka burimin në ndjenjat historike dhe demokratizimin e shoqërisë, por në luftën e elitave serbe për pushtet në një mjedis kuazi-demokratik, të cilat nxitën urrejtje në mesin e popullatave në mënyrë që t’i përdorin ato ndjenja për të marrë pushtetin, gjendje e cila u përkeqësua nga ngritja e grupeve kriminale dhe ndikimi i tyre në ekonominë e vendit, ndërkohë që nevojat e popullatës po mbetnin të paplotësuara.)

Mirëpo, përkundër preambulës së saj “Ne, Populli”, Kushtetuta e Kosovës ka dështuar të krijojë popullin e shtetit të ri. Masat dhe rregullimet konsociative dhe karakteri shumetnik i Kosovës që e parasheh Kushtetuta nuk e fuqizon shumicën shqiptare si popull ose komb konstituiv në shtetin e ri, por as që ka arritur të krijojë identitet të përbashkët politik qytetar, siç e do Neni 1.2 i Kushtetutës, që kishte me i sheshu dallimet e konfliktet ndëretnike në vend e kishte me kriju shoqërinë e shtetit të ri.

Sa për sqarim, mendoj se në rastin e Kosovës nuk do të duhej pritur krijimin e njëfarë kombi në kuptim të fortë të fjalës, ngase është e pamohueshme që ekzistojnë ndarje të thella dhe populli nuk është i unifikuar, ndërsa jo të gjitha komunitetet janë të pajtimit që të jetojnë në të njëjtin shtet. Andaj, ndoshta më e drejtë kishte me qene nëse flasim po popullin si një përkushtim i lirë për një identitet të përbashkët qytetar.

Edhe më parë, strukturat politike të krijuara qysh nga koha e UNMIK-ut dhe përmes Kornizës kushtetuese të vitit 2001, sipas së cilës qeveria që duhej të kishte së paku një ministër serb dhe një jo-serb nga mesi i komuniteteve pakicë, etj., jo vetëm që pasqyronin faktin se politika në Kosovë bëhej rreptësishtë në linja etnike, por po e institucionalizonin këtë duke e formalizuar me themelim të strukturave e rregulloreve. Qysh atëherë, partitë politike u formuan rreptësishtë të pastra në kuptimin e përbërjes etnike.

Shkrimi i kushtetutave në stilin “copy, paste” nga kushtetutat e shoqërive të tjera, duke huazuar modele konsociative të cilat janë provuar diku dhe merren si modele standarde për t’u zbatuar në raste të tjera që duken të njëjta, si për shembull në shoqëritë pas konfliktit, jo domosdoshmërish prodhojnë rezultate të pritura. Të merret ideja e qytetarisë shumetnike që mund të funksionojë mirë në demokracitë e etabluara si zgjidhje për Kosovën pa ndonjë përpjekje serioze për të gjetur zgjidhje kreative, në vend se të tejkalojë ndarjet ndëretnike, vetëm institucionalizon ato ndarje përmes krijimit të institucioneve që funksionojnë ekskluzivisht në bazë të përkatësisë etnike të popullsisë në vend.

Në vend se të kenë funksionin integrues që ka për qëllim t’i shndërrojë individët dhe komunitetet në një popull të njësuar, domethënë në një trup politik unik, aranzhimet kushtetuese në Kosovë po bëjnë të kundërtën; demokracia konsociative dhe masat që synojnë garantimin e të drejtave politike të komuniteteve pakicë, në vend se të zbutin ndarjet ndëretnike, ato vetëm po i legjitimojnë e thellojnë ato, duke qenë se në emër të këtyre qëllimeve po themelohen institucione politike e shtetërore që po funksionojnë ekskluzivisht në bazë të përkatësisë etnike të popullsisë. Për shembull, me qëllim që të garantohet përfaqësimit politik i pakicave në kuvendin republikan dhe në poste ekzekutive janë paraparë vende të rezervuara për përfaqësues të pakicave në këto poste. Si rrjedhojë, për të zënë më lehtë këto poste, është stimuluar regjistrimi i partive politike si “parti minoritare” duke u bazuar kryekëput në përkatësinë dhe karakterin etnik (Neni 64.2 si dhe Propozimi Gjithpërfshirës, Shtojca I, Neni 3).  Më tutje, me qëllim të decentralizimit të pushtetit, janë krijuar komuna, si njësi themelore të qeverisë lokale, duke u bazuar në ndarjet etnike të popullsisë (Neni 124 i Kushtetutës dhe Shtojca III, Neni 12 i Propozimit gjithëpërfshirës). Për pasojë, sistemi zgjedhor dhe organizatat politike janë “etnicizuar” dhe popullsia gjithnjë e më shumë po mësohet të sillet e funksionojë në rrafshin politik në varësi të plotë nga përkatësia etnike e tyre, duke “etnicizuar” kështu edhe vetë shoqërinë e Kosovës. Nuk do mend se kjo nuk lë vend për krijimin e identiteteve politike demokratike bazuar në qytetari të përbashkët që do të ngriheshin përmbi etninë.

Si rezultat, populli i Kosovës nuk ka arritur të bëhet. Në Kosovë nuk ka popull, por komunitete etnike e fetare. Që nga fillimi i angazhimit ndërkombëtar në Kosovë, duke nisë nga Unmiku e deri tash Zyra civile ndërkombëtare dhe Euleksi ndërtojnë politikat e tyre mbi idenë se në Kosovë nuk ka një shoqëri, por grupe të ndryshme komunitetesh: shqiptarë, serbë, romë, ashkali, egjiptian, turqë, boshnjakë, malazezë, kroatë… Politika ndërkombëtare e shtetbërjes në Kosovë sheh vetëm komunitete, e jo popull, dhe mbi këtë ide ndërton planin për Kosovën që po copëzon shoqërinë dhe territorin e saj bashkë.

Botuar në: Shenja, nëntor 2011.

Vorbulla e pro-et- kontra-ve në debatin e kohëve të fundit në lidhje me vendin dhe funksionin e fesë në sferën publike ka marrë me vete shumë njerëz. Krejt ndryshe, kjo është një përpjekje për të analizuar efektet e vendimeve ligjore dhe diskurseve përkatëse në kohezionin shoqëror në Kosovë, të cilat mendoj se ligjvënësit tanë ishte dashtë me i pasë parasysh kur bëjnë ligjet dhe flasin nga foltorja e Kuvendit të Republikës. Shamia dhe lënda fetare në shkolla publike mund të jenë probleme të paqena, por gjithsesi me efekte reale.

Problematizimi, madje me urgjencë, i çështjeve për shaminë dhe lëndën fetare në shkolla mund të jetë një debat i panevojshëm për çështje të paqena (apo i nevojshëm vetëm për ata që duan të shpërqendrojnë publikun nga problemet më të mëdha si dhe për ata që duan ta përdorin për t’u vetëlegjitimuar si liderë të ”kauzave islame”) por efektet e vendimeve përkitazi me këto probleme janë gjithsesi reale mbi të cilat duhet reflektuar.

Tashti jemi para një akti të kryer ligjor që ndalon bartjen e shamisë në shkolla publike dhe në zyra të administratës publike dhe refuzon kërkesën për lëndën e “edukatës fetare e morale” (siç u propozua) në shkollat publike të vendit. Pavarësisht arsyeve për refuzimin e këtyre kërkesave, sipas një ligji fundamental (fizik dhe) shoqëror të aksionit dhe kundëraksionit, kjo i shtyn ata qytetarë që përkrahnin këtë kërkesë të organizohen si grup i veçantë i shoqërisë më të gjerë për t’u angazhuar për të drejtat (apo “të drejtat”) e tyre tashmë jo individuale, por kolektive. Për pasojë, mohimi i së drejtës së njeriut për t’u veshur si të dëshirojë i shtyn ata që kanë të njëjtin preokupim të sillen si grup ku ata bëhen një, së paku në këtë çështje, dhe faktorizohen edhe si forcë elektorale. Kështu, ky grup i xhematit që nuk kanë votuar më parë ose votat e tyre kanë qenë të shpërndara, po homogjenizohet dhe formohet si forcë unike elektorale.

Më pas, me gjasë, votat e këtij elektorati do t’u shkojnë subjekteve politike që iu adresohen kërkesave të tyre të veçanta. Tani për tani, duket se Partia e Drejtësisë është adresë e tyre por, pas dështimit të këtij subjekti për të realizuar premtimin elektoratit të tyre, mund të ketë edhe ndonjë subjekt tjetër politik që do të synojë këtë elektorat. Ky subjekt mund të iniciohet pikërisht nga personat që e kanë agjendë me prioritet shaminë dhe mësimin e fesë në shkolla dhe po i prijnë angazhimeve dhe presioneve për këto kërkesa. Në fakt, ka indikacione se kjo agjendë po përdoret për të mobilizuar dhe identifikuar votuesit potencialë, duke e bërë kështu një agjendë për përfitime politike. Ndoshta, ai subjekt do të jetë edhe më radikal dhe më këmbëngulës për realizimin e kësaj agjende. Madje, ka mundësi që të ngacmojë edhe liderët fetarë jo vetëm në përkrahjen e këtyre agjendave, por edhe në pjesëmarrjen të drejtpërdrejtë apo të tërthortë në këto subjekte. Ky përqendrim i pushtetit politik dhe autoritetit fetar në një njeri ose grup njerëzish është arsye e mjaftueshme për t’u brengosë. Tradicionalisht Bashkësia Islame e Kosovës nuk ka anuar nga asnjëra parti politike dhe nuk ka përdorur xhamitë për të ujdisur ndjenjat e xhematit me qëllim që ta përdorin atë si forcë elektorale, por precedani tashmë është vendosur në zgjedhjet e fundit të përgjithshme (në vitin 2010) kur imamët gjithandej xhamive të Kosovës thërrisnin për të votuar Koalicionin Kosova e Re ku bënte pjesë Partia e Drejtësisë. Nuk ka gjë më të rrezikshme se sa përqendrimi i disa pushteteve tek një njeri ose grup njerëzish. Shoqëria jonë tashmë është e dërrmuar nga liderë me pushtet politik, fuqi ekonomike e karizëm personale së bashku që sillen si mbretër. Na mungon edhe pajisja e autoritetit fetar me pushtet politik për të lindur një klasë politike e mbretërve profetë.

Politizimi i një bashkësie fetare shqiptare apo përputhja e përkatësisë fetare me një rrymë a forcë të caktuar politike duke u identifikuar përkatësia fetare me një drejtim apo parti të caktuar politike, është një gjë që ideologët e parë të nacionalizmit shqiptar e kanë kundërshtuar ashpër. Etosi i nacionalizmit shqiptar asnjëherë nuk ka funksionuar mbi bazën e përkatësisë ekskluzive fetare. As shoqëria e Kosovës që po ndërtohet nuk duhet të pasqyrojë përkatësitë e veçanta fetare në ideologji të veçanta politike. Në të vërtetë kjo po ndodh me bashkësinë serbe në Kosovë në saje të një mendësie të formuar me kohë që identitetin dhe nacionalizmin serb e lidh ekskluzivisht me Fenë ortodokse. Duke qenë se nuk e imagjinojnë përkatësinë kombëtare dhe nacionalizmin pa një përkatësi të veçantë fetare, serbët nuk reshtin së provuari për të vënë shenjën e barazimit të shqiptarëve në Kosovë me myslimanë, madje “fundamentalistë” e “terroristë”. Fatmirësisht, shqiptarët që ishin mësuar se fetë nuk duhet të përçajnë kombin i shpëtuan kësaj kurthe, dhe kjo propagandë nuk ka pirë ujë në opinionin ndërkombëtar. Tash shqiptarët e Kosovës, si shumicë në shtetin e ri, duhet të orientojnë përpjekjet e tyre nga çrrënjosja e kësaj mendësie tek bashkësia serbe, e jo të përvetësojnë këtë mendësi duke bërë politika që çojnë në drejtim të politizimit të feve.

Megjithëse politizimi i bashkësive fetare paraqet një tendencë për kërcënim të kohezionit shoqëror, ky reagim i mundshëm i grupeve të caktuara të xhematit mbetet në suazat demokratike, përderisa zgjidhjen e kërkon brenda institucioneve shtetërore dhe sjelljeve të lejuara në demokraci, si protesta, etj. Më shumë se sa politizimi i grupeve fetare do të duhej të na brengoste nëse reagimi i tyre do të çonte në një drejtim anti-demokratik si rezultat i humbjes së besimit tek institucionet e shtetit, procedurat demokratike dhe politikanët e organizatat (si Bashkësia Islame, për shembull) të cilët megjithatë zgjidhjen e problemeve kërkojnë ta gjejnë brenda institucioneve të shtetit dhe rrugët tjera joinstitucionale demokratike. Rrjedhimisht, shpresat do të vareshin tek subjekte politike dhe organizata që thërrasin për mënyra radikale të zgjidhjes. Ky është shans që lakmues të ndryshëm për lidership nuk e lejojnë t’iu ikë. Ujë në mulli të tyre çon edhe injorimi e margjinalizimi, madje demonizimi i zërave të moderuar që do të ishin si alternativë më e mirë e ekstremistëve.

Paralelisht, por jo paradoksalisht, shmangia e indoktrinimit fetar si pasojë e mësimit të feve në lëndë të veçanta në shkolla publike (argument pro ndalimit të mësimit fetar në shkolla), forcon edhe më ndikimin dhe autoritetin e predikuesve fetarë duke hapur më gjerë dyert e mënyrave të pafundme të indoktrinimit fetar e sektar si dhe mostolerancës për fetë dhe filozofitë e tjera jetësore përmes mediave propaganduese, që nga predikimet nëpër xhamia e kisha e deri tek ato nëpër platforma interneti. Njerëz të bindur që nuk mendojnë me kokat e tyre, por janë kurdoherë të prirë të pranojnë “të vërtetat” e gatshme e militantë që kurdoherë janë të gatshëm të çohen për të mbrojtur “të vërtetën” ka më shumë gjasë të krijohen nëpër mexhlise e kongregacione fetare se sa nëpër shkolla. Në seancën kur u sollën këto vendime, u kuvendu për pro-et-kontra dhe për “rrezikun” e “përparësitë” e lëndës së “edukatës fetare” në shkolla, por jo edhe për efektet e mundshme që mund të pasojnë si rezultat i refuzimit të kësaj kërkese, ose për zgjidhjet më të mira në kontekstin tonë. Ishte dashtë që ligjvënësit tanë të mendojnë edhe për këtë efekt të mundshëm, se kërcënimi i “fundamentalizmit islamik” për shtetin e Kosovës dhe unitetin kombëtar mund të bëhet një profeci vetëpërmbushëse.

Dhe kulmi i gjithë absurdit në këtë vorbull telashesh është të shohësh se si debati publik rreth këtyre çështjeve nuk po udhëhiqet me arsyetime gjakftohta dhe intelektuale, por me tone patetike. Debat që të duket se nuk po synon negocimin e dallimeve përmes diskutimit racional me qëllim të gjetjes së zgjidhjeve më të mira, por vetëm të qesë barut në zjarr. Mendoj se çështja është shumë serioze për t’u lënë në mëshirë të thirrjeve histerike që transmetohen nëpër televizione e shtypen nëpër gazeta. Kjo mënyrë e të debatuarit po e nxeh gjithnjë e më tepër debatin, dhe me të edhe shoqërinë kosovare. Kështu, opinioni publik po krijohet në këtë klimë të polarizuar ku hapësira e diskutimit po bëhet mejdan grindjesh ndërmjet dy pikëpamjeve të kundërta. Aty zihen vetëm këto dy pikëpamje duke mos lejuar mundësi për një pozicion të tretë më kritik.

Botuar në version të shkurtuar në Zëri më 23 shtator 2011.

Intervenimi i Prishtinës zyrtare në veriun e vendit për të kontrolluar pikat doganore atje zgjoi një ndjenjë të shkurtër krenarie tek qytetarët e Kosovës. Propaganda shkrepi iluzioni se më në fund do të jemi zot në tokën tonë. Mirëpo, në radhë të parë, intervenimi në fjalë nuk kishte për qëllim imponimin e plotë të sovranitetit shtetëror në veri, por një fushë të ngushtë, domethënë zbatimin e sistemit doganor të shtetit të Kosovës në dy pika të kufirit verior të Kosovës. Për funksionalizimin e plotë të sistemit administrativ, policor dhe të drejtësisë, as që bëhet fjalë. Sidoqoftë, intervenimi në fjalë rezultoi me një mjegullim e  të cilën qeverisë tonë po i pëlqen ta quajë “Marrëveshje” që zor mund të thuhet se po gjen zbatim në praktikë. Për momentin, në ato pika kufitare veriore të shpallura si “zona të sigurta ushtarake” nuk u vendos dogana e Kosovës dhe ato nuk funksionojnë si pika normale kufitare. Kjo gjendje me gjasë ka me zgjatë deri në vazhdimin e negociatave ndërmjet Prishtinës e Beogradit. Komentuesit me të drejtë kanë tërhequr vëmendjen ndaj imponimit të Serbisë si palë në negociatat për çështjen e veriut.

Kredencialet “veriore”

Pavarësisht se “miqve ndërkombëtar” – të cilët nuk janë mësuar të shohin Kosovën të sillet si sovran – nuk ua ka pëlqyer intervenimi policor i urdhëruar nga Qeveria, ai ishte një spektakël që u përcoll me kujdes me fotografi e raportime nga vendi i ngjarjes nga mediat që lanë mbresa jo të dobëta tek publiku. Kryeministri u rishfaq në skenën politike duke rikthyer përkrahjen e publikut si një lider i fortë dhe i pakompromis në përpjekjet e tij për interesin e shtetit. Nuk do mend se kjo e ka shpëtuar kryeministrin atë nga akuzat që i bëhen vazhdimisht dhe për një kohë relativisht të gjatë nga opozita për keqqeverisje, hajni e tradhti, por edhe ai ia doli të largojë vëmendjen ndaj tensioneve brenda partisë së tij që janë shkaktuar nga telashet me menaxhimitn e ekonomisë, hetimet ndaj pjesëtarëve të lartë të partisë së tij, e kështu me radhë.

Kjo nuk është hera e parë që problemi i veriut përdoret si kartë nga politikanë për kredenciale shtetbërëse e patriotike, por pa një vullnet të dëshmuar, vendosmëri e plan bindës për zgjidhjen e tij. Pavarësisht se kjo ka mundur t’ia rikthejë përkrahjen publike të kryeministrit dhe qeverisë së tanishme, del se intervenimi në veri ishte i suksesshëm në kuptim të efektit medial dhe rikthimit të përkrahjes publike, por i pamenduar mirë dhe një hop i rrëmbyeshëm jocilësor e i pasuksesshëm drejt integrimit të pjesës veriore të vendit.

Natyra e vërtetë e problemit në veri

Problemin e veriut nuk duhet nënvlerësuar duke ndërmarrë kësi aksione të pamenduara mirë dhe për të cilat shteti nuk ka takat. Veriu është një problem më i vjetër se sa vetë shteti i Kosovës. Dështimi dymbëdhjetëvjeçar për të përfshirë atë pjesë brenda kufijve të juridiksionit kosovar dhe për të integruar bashkësitë në shoqërinë më të gjerë kosovare, nuk mund të zgjidhet me një akt të vetëm politik që ngërthen një aksion policor, por me strategji më të plotë që do t’iu adresohej edhe çështjeve të tjera të kompleksitetit të problemit të veriut. Të mos harrojmë se vendimi për formën e pavarësisë së Kosovës dhe natyrën e pranisë ndërkombëtare në të ka qenë shumë i ndikuar nga pasojat që Kosova e pavarur do të mund të kishte për pakicat e saj. Shoqëria e gjerë kosovare ka dështuar të integrojë pakicën etnike serbe të kësaj pjese të vendit. Derisa të mos e bëjë këtë, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e përdorimit të pakicave të saja si mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj.

Rezistenca serbe atje duhet të na vetëdijësojë, jo për ndonjë problem etnik apo nacionalist serb, por për shkallën e kontrollit të ekonomisë dhe mjeteve të detyrimit nga bandat e krimit që operojnë atje me leje a përkrahje nga Beogradi dhe bekim nga Kisha serbe. Çështja e veriut nuk është nacionale, por e mungesës së shtetit dhe sundimit të bandave kriminale serbe në të cilat janë të përfshirë edhe kriminelë shqiptarë. Në thelb, problemi nuk është nacionalist, nëse këqyret konteksti më i gjerë i strukturave të pushtetit në atë pjesë të vendit, por është problem i motiveve politike dhe luftërave për pushtet ndërmjet elitave politike e ekonomike në atë pjesë, por edhe në Serbi. Të mësuar nga shkolla e Millosheviqit, kriminelët atje u fryjnë ndjenjave nacionaliste sa herë që dikush provon të imponojë sundimin e ligjit dhe kërcënon interesat e tyre.

Andaj, problemit duhet qasur jo nga një perspektivë patriotike apo nacionaliste drejtuar kundër “nacionalistëve serbë”, e ndoshta as nga një qasje që ndërmerr masa të ndërsjella ndaj Serbisë duke e bërë kështu një problem politik midis dy shteteve, por nga një perspektivë që këmbëngul në shtrirjen e sundimit të ligjit në atë pjesë të vendit dhe lufton bandat e krimin i cili është shumetnik. Kjo e dyta do të mund të funksionalizohet menjëherë duke kap e ndëshkuar vrasësit e zyrtarit të policisë speciale gjatë këtij aksioni.

Sovranitet pa garanci

Ndoshta puna e parë që duhet të mendohet para se t’i hyhet çfarëdo përpjekjeje të dhunshme për imponimin e autoriteteve të Prishtinës në veri të vendit është se kush do ta garantojë sovranitetin atje? Kush do t’i sigurojë doganierët për të kryer punën e tyre, në kësi raste? Sa për autorizimet dhe mundësitë e njësisë speciale të Policisë së Kosovës, u pa… Në anën tjetër, sado që retorika politike dhe folklori jonë bashkëkohor e quan Forcën e Sigurisë së Kosovës (sikurse Trupat e Mbrojtjes së Kosovës më parë) “ushtri të ardhshme”, ajo mbetet një forcë civile për intervenime emergjente.

Këtu hyjnë lojtarë të tjerë në skenë. Por, ata nuk janë të Kosovës, sado që janë për Kosovën:  Eulexi dhe Kfori. Nga xhirimet prej terrenit është parë se si zyrtarët e Euleksit iknin me vrap nga rebelët. Kfori në anën tjetër si një forcë për Kosovën e udhëhequr nga Nato, ka një mision që respekton Rezolutën 1244 dhe qëndrim neutral ndaj statusit të Kosovës (me fjalë të tjera nuk e njeh shtetin e Kosovës), është i interesuar që të mos ketë vrasje dhe përleshje në rrugë, jo më shumë. Ai nuk është aty për të garantuar sovranitetin e asnjë shteti.

Në mungesë të instrumenteve shtetërore që mundësojnë shtrirjen e sovranitetit, në të vërtetë, atje status quo-ja po vazhdon dhe territori është i kërcënuar nga rebelë të cilët në çdo kohë janë të gatshëm për të bllokuar rrugë, djegur objekte shtetërore dhe vrarë zyrtarë policorë. Natyrisht këta rebelë janë të udhëhequr nga bandat kriminale dhe Serbia që orë e çast shkel integritetin territorial dhe sovranitetin e Kosovës. Kjo nuk domethënë që në pjesët e tjera të Kosovës nuk ka krim dhe atë ndoshta në majat e administratës publike edhe klasës politike, porse – së paku – në këtë pjesë krimi i konkurron organeve shtetërore (pra de jure krimi nuk pranohet), ndërsa krimi në veri të vendit është vetë “ligji” dhe vetë “shteti”.

Mirëpo, kjo gjendje nuk mund të vazhdojë edhe gjatë dhe, nëse Prishtina nuk ka sukses në zbatimin Kushtetutës atje, në bisedimet e nisura me Serbinë do të flitet edhe për veriun, ndërsa Kosova do të detyrohet që serbëve t’ua pranojë një autonomi shumë më të gjerë seç parasheh Plani i Ahtisarit.

Deri në pasjen e një plani më të mirë, mbetet që shtrirjen dhe ruajtjen e sovranitetit në veri të vendit ta garantojë retorika që zë vend në maje të gjuhëve të politikanëve, si dhe këngët e zjarrta folklorit tonë bashkëkohor të llojit “with or frends sajd baj sajd, tudej kosova iz sovran”.

Shteti i mbikëqyrjes ndërkombëtare

Kjo përpjekje për kontrollin e kufirit verior duhet të vazhdojë drejt shtrirjes së sovranitetit në tërë e territorin e vendit. Nëse kjo rezulton e dështuar, do të provonte (edhe njëherë) se shoqëria e Kosovës është e paaftë për të qenë zot në shtëpinë e saj (apo sovran siç quhet). Nuk duhet harruar se shteti i Kosovës është i kushtëzuar. Edhe pse sovraniteti legal/juridik i është dhënë Kosovës, megjithatë, shkalla e autoritetit dhe forma e mbikëqyrjes së pushtetit ndërkombëtar në vend varet nga ajo se sa Kosova do të jetë e aftë të ndërtojë sovranitetin empirik duke ndërtuar institucione politike legjitime, efektive dhe të qëndrueshme që do të mund të kryejë përgjegjësitë ndaj qytetarëve të vet.
Nëse vlerësojmë sipas përkufizimit të shtetit modern të dhënë nga teoria e shtetit (për shembull Max Weber thoshte se e veçanta e shtetit është pasja e monopolit të ushtrimit legjitim të dhunës dhe detyrimit brenda territorit të caktuar), Kosova  nuk është një shtet në kuptim të plotë të fjalës. Sado që shteti i Kosovës është një projekt ndërkombëtar (lexo: perëndimor) dhe një pjesë e problemeve aty nuk zgjidhen dot pa vullnetin e “bashkësisë ndërkombëtare”, e ndër to – mund të argumentohet – edhe problemi i veriut, nëse shtetit të Kosovës i shtohet epiteti “në dështim” apo “i dështuar”, gishti fajësues ndoshta do të drejtohet nga ne, ndoshta nga aktorët ndërkombëtarë, por pasojat e të jetuarit në atë shtet do të rëndojnë vetëm mbi ne.

Natyrisht, pasoja e menjëhershme e klasifikimit të shtetit të Kosovës si i dështuar do të jetë pretekst për shtimin e mbikëqyrjes dhe kontrollit ndërkombëtar në saje të diskursit të “shtetit të dështuar apo në dështim” që përligj aktorë ndërkombëtarë të trajtojnë ato shtete si fëmijë që duhet dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje paternaliste krijohen administratat ndërkombëtare që marrin përsipër misionin e mbikëqyrjes së shteteve në fjalë. Dhe, shpresoj, se ne kosovarët e dimë se cili është ndikimi i këtyre  politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit që ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë të planeve të jashtme për vendin tonë…

Botuar në Kosova Sot më 17 shtator 2011.

Mungesa e reflektimeve, debatit të ideve, analizave e propozimeve për zgjidhje të problemeve të thella ekonomike, sociale e politike është plotësuar me brohoritje sloganesh, ngritje flamujsh e simbolesh, sharje e akuza të ndërsjella dhe veprime të pamenduara. Për më tepër, mospasja e ideve mund të zgjojë edhe shpresa të kota tek ‘heronj shpëtimtarë’ më parë se sa të provokojë ndonjë kryengritje popullore.

Është e qartë se skenës politike kosovare nuk i mungojnë partitë. Mirëpo, ajo për një kohë të gjatë është e mbizotëruar nga parti të njëjta që ideologjikisht nuk dallojnë ndërmjet vete. Prandaj, përkundër numrit jo të vogël të partive kjo nuk përbën larmi qëndrimesh, ideologjish e programesh.

Fushatat parazgjedhore dhe debatet ndërpartiake publike përshkohen, në njërën anë, nga turri i partive opozitare kundër partive në pushtet (që shpeshherë marrin karakter neveritës ndërpersonal), dhe, në anën tjetër, nga pozicioni (me çdo kusht) mbrojtës i partive në pushtet. Mirëpo, përveç sloganeve, partitë në pushtet nuk ofrojnë ide konkrete e programe të hollësishme bindëse për t’iu adresuar problemeve të shtetit tonë të ri dhe çështjeve të cilat i rëndojnë qytetarët e vendit. Më mirë nuk qëndrojnë as partitë në opozitë të cilat dështuan të propozonin një person për president dhe tash kemi një presidente që u zgjodh ashtu si u zgjodh, të mos flasim për formulime të propozimeve e planeve alternative.

Që të dy grupet e partive, në pushtet apo në opozitë qofshin, qëndrojnë në njërën prej dy skajeve: nga njëra anë ka parti që kanë humbur çdo ideal udhëheqës, e në anën tjetër, parti që me lehtësi shpërfillin hendekun e madh ndërmjet idealeve dhe realitetit. Të parët, të ngulfatur nga mbizotërimi i liderëve dhe të kurthuar në lëmshe korruptuese, interesa personale e grupore, më shumë i preokupon zhvillimi i rrjetave të patronazhit politik (militantë, votues e biznesmenë) e të nepotizmit dhe krijimi i organizatave parapolitike (media e OJQ partizane, etj) dhe kështu më shumë i përngjajnë grupimeve klanore se sa ndonjë organizate që promovon politika të caktuara apo përfaqëson ndonjë zë qytetar. Ndërkaq, kategoria tjetër që nuk ndalet për të reflektuar në qetësi shpeshherë hidhet në veprime të cilat në rastin më të mirë janë qesharake, por edhe të rrezikshme kur kanë për qëllim ikjen prej problemeve reale. Këtë e ilustron shembulli që për dikë, zgjidhja e ‘çështjes kombëtare’, përmes bashkimit të kombit në një shtet, i bëka çare pothuaj të gjitha halleve të Kosovës, ndërkohë që, së paku tash për tash, është një ide e vështirë, mos me thënë e pamundur, apo e pasigurt për t’u jetësuar, për arsye të ndryshme.

Kryengritjet e pashpresa

Disi besohet, sado që jo së shpejti, se pakënaqësia e qytetarëve me atë që u ofron shteti, humbja e besimit tek politika dhe zhgënjimi i tyre me liderët politikë do të shpërthejë në kryengritje. Kjo është ajo që pritet, sado që me durim, nga një numër komentuesish politikë e shoqërorë.

Është e qartë gjendja e vështirësuar ekonomike e popullsisë, papunësia e lartë, veçimi i rinisë nga pjesa tjetër e botës, numri i nxënësve dhe studentëve jokompetentë që prodhon sistemi jonë arsimor… Të gjitha këto nuk i mohon njeri, mirëpo se kjo disi me automatizëm do të nxjerrë njerëzit në rrugë për t’u rebeluar kundër autoriteteve, kjo është e pasigurt. Duket se ne kosovarët kemi një marrëdhënie të tillë me autoritetin që zor se e kundërshtojmë edhe kur të na hipin në qafë pamëshirshëm. Paralelet që dikush mund t’i bëjë me ‘Pranverën arabe’, jo që nuk po vërtetohen në praktikë, por as janë të sakta konceptualisht: vendet e ‘Lindjes së Mesme’ në të cilat pati kryengritje kanë ekonomi me rritje vjetore minimum 5-6% të prodhimit bruto shoqëror, ndërsa ato shoqëri përbëhen nga klasa të mesme të konsoliduara ose në krijim. Dhe kur të kesh një klasë të mesme që ka të ardhura sa për të jetuar një jetë të dinjitetshme, atëherë edhe pritshmëritë e kësaj shtrese të popullatës janë më të mëdha nga shteti: për arsim cilësor, shanse pune, të ardhura më të larta, dhe mbase për më shumë demokraci. Ekonomia e Kosovës nuk ka rritje; papunësia po shtohet; ndërsa, falë sistemit klientalist, paraja merret nga duart e shumicës për të shkruar tek një pakicë që po pasurohet gjithnjë e më shumë në dëm të të tjerëve dhe po pamundëson krijimin e klasës së mesme. Nëse duhet besuar teorizimeve të shoqërisë, në këto kushte të privimit të lartë social, kryengritjet nuk kanë me ndodhë. Vetëm atëherë kur njerëzit besojnë se mund të arrijnë në shumë se sa që shteti u lejon, ata priren më shumë për kryengritje.

Mundësia për kryengritje sociale ose politike në Kosovë jo që nuk mund të pritet në një të ardhme të afërt, por ajo mund të jetë e kotë pa vizion për një tranzicion të vërtetë demokratik: çlirim nga paternalizmi i jashtëm dhe patronazhi politik vendës, liri intelektuale, llogaridhënie e pushtetarëve ndaj qytetarëve, ekonomi e çliruar nga marrëdhëniet klienteliste, e kështu me radhë.

Toka e heronjve

Pra, ajo që i mungon shoqërisë kosovare janë zhvillimi i ideve që do të ishin hapi i parë drejt adresimit dhe zgjidhjes së problemeve të grumbulluara me vite në Kosovë. Dhe, meqë mungojnë reflektimet, analizat,  planet e programet të cilat do të shërbenin si platformë politike për çdo njeri të zgjuar e të vullnetshëm për t’i implementuar ato, qytetarët (në mesin e të cilëve nuk ka gatishmëri për kryengritje, siç provova me argumentu) mund të ngatërrohen dhe shpresat t’i varin tek ‘heroi’ i pritur i cili si me magji ka me i zgjidhë problemet e grumbulluara. Duke qenë se shumë liderë politikë nuk kanë dhënë provimin e të qenit për qytetarë dhe shpresat tek ata janë venitur, njerëzit mund të gjejnë ‘heroin’ e pritur tek liderët e rinj. Kjo tek ne – dhe në cilëndo shoqëri që ka sado pak procedura formale demokratike të zgjedhjes së pushtetarëve, por jo edhe kulturë të qytetarisë aktive – është një shans që persona me ambicie politike nuk e lëshojnë t’ju ikë; të atillë që në mënyrë të shkëlqyer flasin për degjenerimin e politikanëve (rivalëve të tyre) në njërën anë, dhe për qëllimet e tyre të mira, në anën tjetër, dhe për atë se si ju bën për popullin dhe hallet e tyre.

Mirëpo, për këto nuk kemi nevojë dhe kështu nuk zgjidhen problemet. Përkundrazi, kur të zënë vend në gojë të demagogëve, ato veç i thellojnë problemet. Të kujtojmë se në këtë mënyrë kanë marrë pushtetin shumë liderë që më vonë janë shndërruar autoritarë, autokratë e diktatorë. Pa garanci institucionale se liderët e partitë do të përfaqësojnë interesat e qytetarëve dhe sidomos votuesve të tyre dhe se nuk do të degjenerohen në organizata që i shërbejnë vetëm vetvetes, ‘heronjtë’ munden me qenë të rrezikshëm. Andaj, nuk na duhen ‘heronj’, por mekanizma të cilat partitë dhe përfaqësuesit e popullit do t’i bënin të ndjeshëm ndaj kërkesave dhe kritikës së votueseve.

Përfundim

Për të përfunduar, në vend të heronjve dhe përpara lëvizjeve e aksioneve, mendoj se nga inteligjencia e shoqërisë dhe specialistët e fushave përkatëse kërkohet të vrasin mendjen e të reflektojë më shumë mbi atë se në kontekst të pavarësisë së mbikëqyrur, rregullimit të ndërlikuar të pushteteve, shoqërisë së ndarë mbi baza etnike, si është e mundur veprimtaria politike në të mirë të qytetarit; përse liderët po korruptohen dhe cilat munden me qenë zgjidhjet; si të dilet nga kriza e thellë ekonomike dhe si të rritet punësia; cili duhet të jetë raporti i autoritetit vendës politik me atë ndërkombëtar; si të kapërcehet Plani i Ahtisarit dhe të bëhet Republika; si të jetësohet shteti i së drejtës dhe sundimi i ligjit dhe çfarë probleme ka kultura dhe shoqëria jonë me ligjin; përse e si është politizuar e pronësuar shërbimi civil në administratën shtetërore e publike, e kështu me radhë. Natyrisht, që inteligjencia dhe specialistët të kryejnë këtë detyrë, shoqëria nuk duhet ndëshkuar mendimin jokonforumues dhe shprehjen e lirë, por duhet krijuar atyre mundësi për reflektime e analiza, të lejojë dhe promovojë një ambient të volitshëm për debat demokratik të ideve dhe formulim të propozimeve. Më pas, mbi këto do të hartoheshin modele të veprimit të informuar institucional e joinstitucional.

Botuar në Kosova Sot më 20 gusht 2011.

(Version i plotë)

Është e habitshme prirja e njeriut për të ngritur çështje të cilat nuk ekzistojnë dhe nuk janë të nevojshme. Një nga çështjet e këtilla në diskutimet publike është ‘kombi kosovar’. Debatet në lidhje me këtë kanë të bëjnë me pyetjen nëse duhet formuar ‘kombin kosovar’, si domosdoshmëri për suksesin e shtetit të Kosovës, ky i fundit ka me lindë ‘kombin kosovar’. Debate të nxehta janë bërë duke dashur t’i jepet përgjigje kësaj pyetjeje të panevojshme. Mirëpo, mendoj se përpjekja për t’i dhënë përgjigje kësaj nuk çon askund, ngase pyetja është e shtruar gabimisht.

Në opinionin publik garojnë dy ide të ndryshme dhe ndoshta të kundërta në lidhje me ‘çështjen’ e ‘kombit kosovar’. Njëra thotë se me qenë lojal ndaj shtetit të Kosovës duhet që në mënyrë të domosdoshme të përfytyrosh një komb të ri qytetar të quajtur ‘kosovar’ (duke mos pasur nevojë të heqësh dorë nga përkatësia shqiptare në kuptimin etnik), ndërsa tjetra – që kombin e kupton në sensin etnik – thotë se besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare.

Ideja e parë, që e kupton kombin në sensin qytetar dhe territorial, beson se, për të realizuar shtetin e ri, na duhet të përfytyrojmë ‘kombin qytetar kosovar’, ose se shteti i ri ka me kriju ‘kombin e ri kosovar’. Ideja e dytë, ndërkaq, që thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një, është një pikëpamje tipike nacionaliste etnike-gjenealogjike që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik.

Si rrjedhojë, janë krijuar tre mite. Miti i parë thotë se ‘kombi kosovar’ është i domosdoshëm për suksesin e shtetit të Kosovës, ngase vetëm kështu arrihet uniteti shoqëror i nevojshëm për suksesin e shtetit. Miti i dytë thotë se suksesi i shtetit të Kosovës do të lindë doemos ‘kombin shqiptar’. Miti i tretë, që këto ide i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare, thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm për aspiratat e shqiptarëve në Kosovë që gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, këto mite nuk qëndrojnë. Miti i parë harron se uniteti politik është i mundshëm edhe pa krijimin e ‘kombit kosovar’. I dyti përgënjeshtrohet nga ideja se shteti mund apo do të kapërcejë përçarjet ndërmjet etnive apo kombeve, por jo domosdoshmërisht duke rezultuar me lindjen e një kombi unik. Ndërsa miti i tretë është anakronik dhe me dashje harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë njësoj.

Në vazhdim do të diskutoj të metat e këtij debati dhe mitet e dala prej tij duke dhënë propozimet e mia se çfarë na duhet për të siguruar unitetin shoqëror në Kosovë.

Uniteti politik pa një ‘komb kosovar’

Ndiej njëfarë simpatie për këtë debat, për aq sa ai reflekton nevojën për sajimin e një identiteti të përbashkët në Kosovën shtet. Për të tejkaluar ndarjet socio-ekonomike dhe kulturore dhe për të kultivuar një ndjenjë të përbashkët bashkësie, shtetet moderne ndërmarrin masa të ndryshme. Prej tyre më të zakonshmet janë qytetaria – që nënkupton se të gjithë qytetarët e një shteti janë të barabartë para ligjit – dhe kombësia – që nënkupton një ndjenjë solidariteti i bazuar në përkatësi kombëtare – apo së paku një unitet politik – që nënkupton një ndjenjë dhe përkushtim i përbashkët politik.

Në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike. Mirëpo, për t’iu adresuar këtij problemi duhet bërë pyetje të duhura, se pyetjet e gabueshme nuk çojnë askund. Përpjekja për t’i dhënë përgjigje ‘nevojës për kombin kosovar’ nuk çon askund, ngase pyetja është e shtruar gabimisht. Çështja nëse duhet shpikur apo jo një identitet kosovar në kuptim të identitetit kombëtar është e kotë në një kontekst ku kombi kuptohet si identitet etnik e kulturor. Madje, ajo as është nevojshme; askush nuk po kërkon që të bëhet një gjë e tillë. Ky nuk ka qenë kusht as për pavarësinë e kushtëzuar të Kosovës dhe pra nuk kërkohet as prej projektuesve të shtetit të Kosovës.

Andaj, në vend se të pyesim nëse duhet të shpikim një ‘komb kosovar’, pyetja duhet me qenë se çfarë uniteti na duhet për të formuar shoqërinë kosovare.

Mundësitë për një identitetit politik mbi-etnik

Mbroj qëndrimin se nuk është i domsodoshëm sajimi i një kombi unik për të arritur një shkallë uniteti në shoqëritë shumetnike apo shumëkombëshe që do të mundësonte funksionimin e shtetit. Mendoj se në vend na duhet një unitet politik dhe, për të arritur këtë, na duhet të sajojmë një identitet të përbashkët politik dhe jo domosdoshmërisht kombëtar. Për suksesin e një shteti të ri, është e mjaftueshme që popullata brenda territorit të atij shteti të jetë një në kuptimin politik, pavarësisht kombësisë së tyre. Kjo mund të bëhet përmes theksimit të disa vlerave të përbashkëta politike që mundësojnë kohezion shoqëror dhe ndjenja të identifikimit të përbashkët, por duke njohur e ruajtur diversitetin kombëtar e etnik. Zvicra, Britania dhe Kanada, si shtete shumëkombëshe, e kanë bërë këtë në mënyrën e tyre. Nëse ata kanë mundur të formojmë entitete unike politike që në gjirin e tyre përfshijnë kombe të ndryshme, mundemi edhe ne. Në Kosovë do të mund të theksoheshin dhe zhvilloheshin disa vlera të përbashkëta historike, politike, kulturore, e gjeografike, të grupeve kombëtare e etnike që janë krijuar për dekada me radhë, por edhe vlera të krijuara nga lufta e fundit kundër Millosheviqit që do të mund të krijonin ndjenja të forta të identitetit të përbashkët politik, si bazë për identitet mbi-etnik, por duke ruajtur dallimet kombëtare.

Një mënyrë se si do të mund të bëhej kjo është përmes rikrijimit të simboleve mitike. Serbia, Kosova dhe bashkësia ndërkombëtare ka humbur shansin që arrestimi dhe gjykimi i Millosheviqit të përdoret si simbol i përfundimit të epokës shoviniste në Kosovë, dhe që personaliteteve, shqiptare dhe serbe, që kundërshtuan regjimin e tij t’u jepet një kuptim që simbolizon kryengritjen dhe luftën kundër çdo shovinizmi e shtypje të cilitdo grupi etnik në shoqërinë kosovare. Për shembull, Adem Jashari si ‘komandant legjendar’ i UÇK-së që ka luftuar për ‘Kosovën shqiptare’, natyrisht, është i papajtueshëm me mitin serb për Kosovën ‘zemër të Serbisë’. Së këndejmi, për këto dy diskurse nacionaliste, Adem Jashari është figurë e diskutueshme. Kështu, ai, por edhe personalitete të tjerë shqiptarë e serbë në Kosovë e Serbi që kundërshtuan regjimin e Millosheviqit, të gjithë njësoj, do të mund të quheshin heronj të luftës dhe politikës anti-shoviniste. Një shkrim i tillë i historisë do të krijonte një bazë të fortë për një identitet të përbashkët mbi-etnik, për bashkëjetesë të të barabartëve në Kosovë dhe shteti i Kosovës nuk do të perceptohej nga grupet joshqiptare vetëm ndërrim i raportit të forcave në këtë shtet të ri.

Pengesat e qytetarisë në Kosovë

Shpresa se shteti i Kosovës ka me lindë ‘kombin qytetar kosovar’ është e kotë në një kontekst kulturor ku ndjenjat kombëtare më tepër kanë qenë të lidhura me elemente etno-kulturore (si gjuha e përbashkët, për shembull, mitet e prejardhjes së përbashkët – ‘gjaku’, e të ngjashme) dhe as që është e parashikueshme se do të ndërrojë kjo. Arroganca e disa individëve ‘të iluminuar’ e të vetëshpalur pararojë e ‘kombit kosovar’, nuk ka me ndryshu këtë mendësi.

Mendoj se në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike e që mund të bëhet edhe pa idenë e formimit të një ‘kombi kosovar’. Strategjia ndërkombëtare angazhohet që identiteti i përbashkët politik të arrihet përmes krijimit të një shoqërie ku sundon ligji (Eulex-i është krijuar për këtë), respektimit të të drejtave të njeriut dhe të pakicave (të detyrueshme me Planin e Ahtisarit dhe të integruara në Kushtetutë), aspiratat e përbashkëta për anëtarësim në Bashkimin Europian (si devizë për legjitimimin e qeverive në vend), e kështu me radhë. Ndonëse, kjo strategji duket e përshtatshme, sukseset e janë tejet të pakta. Por, pavarësisht nga mossuksesi i politikave, qëllimet (apo së paku disa prej tyre) mbesin të justifikueshme.

Megjithatë, procesi i krijimit të identiteti unik politik dhe qytetarisë kosovare po duket të jetë i vështirë. Sfida është të zbatohet sundimi i ligjit në tërë territorin dhe segmentet e shoqërisë, në mënyrë që vendi të bëhet një shtet ku entitetet etnike do të formojnë një shoqëri unike në të cilën do të jetojnë dhe prosperojnë. Fuqizimi i institucioneve vetëqeverisëse në Kosovë mund të lehtësojë kapërcimin e përçarjeve kombëtare/etnike, apo së paku t’i vë në rend të dytë këto dallime. Nëse Kosova do të funksionojë si shtet i suksesshëm, forca e shtetit për të krijuar një identitet mbi-etnik, i bazuar në një ide të qytetarisë së përbashkët, apo në një “patriotizëm kushtetues”, nuk duhet të nënvlerësohet.

Vështirësitë e identitetit mbi-etnik

Mirëpo, përveç rrethanave objektive politike dhe shoqërore, në procesin e krijimit të unitetit politik dhe qytetarisë, ndikim të pamohueshëm ka edhe klasa politike. Ajo, së bashku me inteligjencinë e shoqërisë mund të caktojnë drejtimin e politikave identitare drejt nacionalizmit etnik-kulturor apo drejt qytetarisë së përbashkët. Pra, mundësia e arritjes së një uniteti politik, përmes krijimi të një identiti të bazuar në qytetarinë e përbashkët, varet edhe prej elitave politike e kulturore të shoqërisë të cilat mund ta promovojnë atë apo ta paraqesin si kërcënim për identitetin kombëtar a etnik të grupeve përkatëse.

Të motivuar politikisht, klasa politike mund të përdorë ndjenjat nacionaliste për motive politike, si për shembull për të arritur në pushtet dhe për të legjitimuar atë. Ndoshta klasa politike në Kosovë, e shtyer nga pasioni për pushtet dhe nevoja për ta legjitimuar atë, ka anuar nga ligjërimi etno-nacionalist për të përkthyer ndenjat nacionaliste në mbështetje të masave. Prandaj, deri sa diskursi pro ‘kombit shqiptar’ dhe ai pro ‘kombit serb’ janë leva që ndihmojnë me fitu vota nga qytetarët si dhe përkrahje nga Serbia përkatësisht, askujt prej politikanëve në Kosovë nuk i levërdis me promovu sinqerisht idenë e qytetarisë së përbashkët (aq më pak ‘kombit kosovar’). Natyrisht, kjo nuk nënkupton se klasa politike kosovare shqiptare ka një projekt nacionalist shqiptar, por se ligjërimi nacionalist mbetet në nivel të retorikës.

Veç kësaj, kapërcimi i politikave etno-nacionaliste dhe mundësia për një identitet të përbashkët qytetar apo unitet politik në Kosovë ka vështirësi serioze. Së pari, përkundër faktit historik se shqiptarët, serbët dhe grupet e tjera etnike në Kosovë kanë njëfarë tradite të përbashkët, mundësia e lindjes së një identiteti mbi-etnik pengohet nga vlera ose karakteri që i është dhënë çështjes së statusit të Kosovës, ashtu që statusi është lidhur me identitetin e grupeve etnike që jetojnë aty. Dua të them se statusi i caktuar politik i Kosovës kuptohet si kërcënimin për njërin nga identitetet e dy grupeve kryesore etnike që jetojnë në të.

Së dyti, angazhimi ndërkombëtar në vend ka efektin e dëmshëm në dhënien e shansit për formimin e unitetit politik në shoqërinë kosovare. Për shembull, në emër të rregullimit të sistemit politik përmes masave që nga aktorë dhe agjenci ndërkombëtare vlerësohen si zgjidhje më e mirë për Kosovën, debati dhe dialogu politik ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve të Kosovës dhe sjellja e pikëpamjeve të ndryshme politike për diskutim në sferën publike është penguar. Si pasojë, nuk i është dhënë rast krijimit të identiteteve të ndryshme politike që nuk do të bazoheshin ekskluzivisht në elemente etnike dhe antidemokratike.

Veç kësaj, ka një problem me politikat e ndërmarra me qëllim të garantimit të të drejtave për përfaqësim politik të grupeve pakicë në vend të cilat janë në pozitë të paprivilegjuar apo të diskriminuar, si decentralizmi i pushtetit, postet e rezervuara në Kuvend, qeveri, etj. Ato mund të justifikohen si një mekanizëm i përshtatshëm që grupe të ndryshme të përfaqësohen në kushte të caktuara. Mirëpo, një efekt i padëshirueshëm i tyre është se ato po legalizojnë ndarjet ekzistuese ndër-etnike dhe nuk po u japin shans zhvillimit të identiteve politike që i tejkalojnë ato etnike. Sidoqoftë, ndoshta këto të drejta për përfaqësim të garantuar në struktura të pushtetit të vendit nuk kërcënojnë unitetin politik, sa kërcënojnë nëse këto të drejta shtrihen aq larg sa për të garantuar pretendimet për vetëqeverisje kombëtare, siç po ndodh për shembull në veri të vendit.

Rrjedhimisht, rregullimi politik i Kosovës (përkundër përpjekjeve që të akomodohen disa elemente të identiteteve etnike) është pengesë për lindjen e një identiteti qytetar (politik) që kishte me nxjerrë në pah vlerat e përbashkëta qytetare të grupeve etnike në Kosovë.

Për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë njësoj

Ithtarët e idesë së ‘kombit kosovar’ identifikimin e qytetarëve të Kosovës me kombësinë e tyre shqiptare apo serbe e shohin si pengesë që pamundëson formimin e qytetarisë kosovare. Pra, në një mënyrë mendohet se identifikimi sipas përkatësisë kombëtare bie ndesh me identifikimin si qytetar i Kosovës. Në të njëjtin përfundim të gabueshëm, por prej një rruge tjetër, vijnë edhe ithtarët e pikëpamjes së kundërt, të cilët mendojnë se uniteti qytetar i Kosovës është i mundshëm vetëm në dëm të aspiratës së shqiptarëve në Kosovë për ‘bashkim kombëtar’. Kjo pikëpamje nacionaliste etnike-gjenealogjike, që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik, thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një.

Për rrjedhojë, besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare. Kësisoj është krijuar një besim i rremë që idenë e shtetit të Kosovës dhe qytetarisë kosovare i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare dhe thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm dhe se aspiratat e shqiptarëve në Kosovë gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, ky është një mit anakronik dhe harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë një dhe e njëjta gjë dhe se identifikimi me kombin shqiptar dhe shtetin e Kosovës nuk përjashtojnë patjetër njëra-tjetrën. Kosova që moti është një njësi kuazi-shtetërore, apo një ‘polity’, pra një territor me qeveri të veten. Kështu, shqiptarët e Kosovës kanë zhvilluar mënyra për të ruajtur ndjenjën e identitetit kombëtar shqiptar (të bazuar mbi elemente etnike e kulturore), edhe pse nuk kanë qenë pjesë e shtetit shqiptar, njëkohësisht duke qenë të lidhur gjithmonë me Kosovën si një ‘polity’ ose shoqëri vetëqeverisëse.

Rezistenca shqiptare kundër dominimit serb në Kosovë ka qenë kryesisht për Kosovën republikë në kuadër të Jugosllavisë dhe më vonë për shtet të pavarur nga Serbia. Këto aspirata të udhëheqësve dhe kryengritësve shqiptarë në Kosovë i kanë orientuar ndjenjat nacionaliste shqiptare në Kosovë drejt një ideje se identifikimi si komb shqiptar dhe miratimi i shtetit të Kosovës nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Kjo ide është pranuar në përgjithësi. Ndjenjat kombëtare shqiptare në Kosovë kanë qenë të lidhura më tepër me elemente etno-kulturore, me mitet e prejardhjes së përbashkët etj., se sa me një projekt nacionalist që i do të gjithë shqiptarët në një shtet.

Edhe para vitit 1999 klasa politike e Kosovës ka zhvilluar një diskurs që në një mënyrë është zhvilluar ndaras nga ‘nacionalizmi mbarëshqiptar’. E kam fjalën për mitin e promovuar nga ish-presidenti Ibrahim Rugova, i cili përmes simboleve të zgjedhura ka dashur të theksojë lidhjen e shqiptarëve të Kosovës me Dardaninë e lashtë që, ndonëse nuk përjashton vetëdijen për ‘origjinën e përbashkët mbarëshqiptare’, ka tendencë të zhvillojë një vetëdije mitike disi të veçantë për shqiptarët e Kosovës. E reja në periudhën që nga viti 1999 është se ideja e nacionalizmit shqiptar në mesin e shqiptarëve kosovarë në njëfarë mënyre është vënë në rend të dytë, ose së paku ka humbur fuqinë mobilizuese të saj në saje të aspiratës për krijim të një shteti kosovar multietnik.

Akti i shpalljes së pavarësisë nuk ka qenë i papritur për shqiptarët e Kosovës. Kështu, as 17 shkurti 2008 nuk është një moment kthesë për sa i përket konceptimit të ‘nacionalizmit mbarëshqiptar’ në Kosovë. Ka pasur një miratim nga politikanët kosovarë si dhe praktika e shenja se shteti i Kosovës nuk do të jetë vetëm i shqiptarëve dhe për shqiptarët.

Kështu, për shqiptarët e Kosovës, kombi nuk është një apo baras me shtetin; kombi është ai shqiptar, ndërsa shteti është Kosova. Dhe as që vihet në pikëpyetje se lojaliteti ndaj shtetit të Kosovës është në kundërshtim me përkatësinë e tyre shqiptare.

Botuar tek: Trendet më 19 gusht 2001

Ithtarët e idesë së ‘kombit kosovar’ identifikimin e qytetarëve të Kosovës me kombësinë e tyre shqiptare apo serbe e shohin si pengesë që pamundëson formimin e qytetarisë kosovare. Pra, në një mënyrë mendohet se identifikimi sipas përkatësisë kombëtare bie ndesh me identifikimin si qytetar i Kosovës. Në të njëjtin përfundim të gabueshëm, por prej një rruge tjetër, vijnë edhe ithtarët e pikëpamjes së kundërt, të cilët mendojnë se uniteti qytetar i Kosovës është i mundshëm vetëm në dëm të aspiratës së shqiptarëve në Kosovë për ‘bashkim kombëtar’. Kjo pikëpamje nacionaliste etnike-gjenealogjike, që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik, thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një.

Si për rrjedhojë, besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare. Kësisoj është krijuar një mit që idenë e shtetit të Kosovës dhe qytetarisë kosovare i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare dhe thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm dhe se aspiratat e shqiptarëve në Kosovë gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, ky është një mit anakronik dhe harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë një dhe e njëjta gjë dhe se identifikimi me kombin shqiptar dhe shtetin e Kosovës nuk përjashtojnë patjetër njëra-tjetrën. Kosova që moti është një njësi kuazi-shtetërore, apo një ‘polity’, pra një territor me qeveri të veten. Kështu, shqiptarët e Kosovës kanë zhvilluar mënyra për të ruajtur ndjenjën e identitetit kombëtar shqiptar (të bazuar mbi elemente etnike e kulturore), edhe pse nuk kanë qenë pjesë e shtetit shqiptar, njëkohësisht duke qenë të lidhur gjithmonë me Kosovën si një ‘polity’ ose shoqëri vetëqeverisëse.

Rezistenca shqiptare kundër dominimit serb në Kosovë ka qenë kryesisht për Kosovën republikë në kuadër të Jugosllavisë dhe më vonë për shtet të pavarur nga Serbia. Këto aspirata të udhëheqësve dhe kryengritësve shqiptarë në Kosovë i kanë orientuar ndjenjat nacionaliste shqiptare në Kosovë drejt një ideje se identifikimi si komb shqiptar dhe miratimi i shtetit të Kosovës nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Kjo ide është pranuar në përgjithësi. Ndjenjat kombëtare shqiptare në Kosovë kanë qenë të lidhura më tepër me elemente etno-kulturore, me mitet e prejardhjes së përbashkët etj., se sa me një projekt nacionalist që i do të gjithë shqiptarët në një shtet.

Edhe para vitit 1999 klasa politike e Kosovës ka zhvilluar një diskurs që në një mënyrë është zhvilluar ndaras nga ‘nacionalizmi mbarëshqiptar’. E kam fjalën për mitin e promovuar nga ish-presidenti Ibrahim Rugova, i cili përmes simboleve të zgjedhura ka dashur të theksojë lidhjen e shqiptarëve të Kosovës me Dardaninë e lashtë që, ndonëse nuk përjashton vetëdijen për ‘origjinën e përbashkët mbarëshqiptare’, ka tendencë të zhvillojë një vetëdije mitike disi të veçantë për shqiptarët e Kosovës. E reja në periudhën që nga viti 1999 është se ideja e nacionalizmit shqiptar në mesin e shqiptarëve kosovarë në njëfarë mënyre është vënë në rend të dytë, ose së paku ka humbur fuqinë mobilizuese të saj në saje të aspiratës për krijim të një shteti kosovar multietnik.

Akti i shpalljes së pavarësisë nuk ka qenë i papritur për shqiptarët e Kosovës. Kështu, as 17 shkurti 2008 nuk është një moment kthesë për sa i përket konceptimit të ‘nacionalizmit mbarëshqiptar’ në Kosovë. Ka pasur një miratim nga politikanët kosovarë si dhe praktika e shenja se shteti i Kosovës nuk do të jetë vetëm i shqiptarëve dhe për shqiptarët.

Kështu, për shqiptarët e Kosovës, kombi nuk është një apo baras me shtetin; kombi është ai shqiptar, ndërsa shteti është Kosova. Dhe as që vihet në pikëpyetje se lojaliteti ndaj shtetit të Kosovës është në kundërshtim me përkatësinë e tyre shqiptare.

Botuar në Zëri më 7 qershor 2011.

Pas pavarësimit të Kosovës, në diskutime publike në vend është shtruar ideja se ‘kombi kosovar’ ka me lindë si pasojë e pashmangshme e krijimit të shtetit të Kosovës. Mirëpo, ky është një mit i përgënjeshtrueshëm ngase shteti mund të kapërcejë përçarjet ndërmjet etnive apo kombeve, por jo domosdoshmërisht duke lindur një komb unik.

Shpresa se shteti i Kosovës ka me lindë ‘kombin qytetar kosovar’ është e kotë në një kontekst kulturor ku ndjenjat kombëtare më tepër kanë qenë të lidhura me elemente etno-kulturore (si gjuha e përbashkët, për shembull, mitet e prejardhjes së përbashkët – ‘gjaku’, e të ngjashme) dhe as që është e parashikueshme se do të ndërrojë kjo. Arroganca e disa individëve ‘të iluminuar’ e të vetëshpalur pararojë e ‘kombit kosovar’, nuk ka me ndryshu këtë mendësi.

Në të vërtetë, çështja nëse duhet shpikur apo jo një identitet kosovar në kuptim të identitetit kombëtar është e kotë dhe e panevojshme. Askush nuk po kërkon që të bëhet një gjë e tillë. Madje, kjo nuk ka qenë kërkesë as për pavarësinë e kushtëzuar të Kosovës dhe pra nuk kërkohet as prej projektuesve të shtetit të Kosovës.

Mendoj se në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike e që mund të bëhet edhe pa idenë e formimit të një ‘kombi kosovar’. Strategjia ndërkombëtare angazhohet që identiteti i përbashkët politik të arrihet përmes krijimit të një shoqërie ku sundon ligji (Eulex-i është krijuar për këtë), respektimit të të drejtave të njeriut dhe të pakicave (të detyrueshme me Planin e Ahtisarit dhe të integruara në Kushtetutë), aspiratat e përbashkëta për anëtarësim në Bashkimin Europian (si devizë për legjitimimin e qeverive në vend), e kështu me radhë. Ndonëse, kjo strategji duket e përshtatshme, sukseset e janë tejet të pakta. Por, pavarësisht nga mossuksesi i politikave, qëllimet (apo së paku disa prej tyre) mbesin të justifikueshme.

Megjithatë, procesi i krijimit të identiteti unik politik dhe qytetarisë kosovare po duket të jetë i vështirë. Sfida është të zbatohet sundimi i ligjit në tërë territorin dhe segmentet e shoqërisë, në mënyrë që vendi të bëhet një shtet ku entitetet etnike do të formojnë një shoqëri unike në të cilën do të jetojnë dhe prosperojnë. Fuqizimi i institucioneve vetëqeverisëse në Kosovë mund të lehtësojë kapërcimin e përçarjeve kombëtare/etnike, apo së paku t’i vë në rend të dytë këto dallime. Nëse Kosova do të funksionojë si shtet i suksesshëm, forca e shtetit për të krijuar një identitet mbi-etnik, i bazuar në një ide të qytetarisë së përbashkët, apo në një “patriotizëm kushtetues”, nuk duhet të nënvlerësohet.

Mirëpo, përveç rrethanave objektive politike dhe shoqërore, në procesin e krijimit të unitetit politik dhe qytetarisë, ndikimin të pamohueshëm ka edhe klasa politike. Ajo, së bashku me inteligjencinë e shoqërisë mund të caktojnë drejtimin e politikave identitare drejt nacionalizmit etnik-kulturor apo drejt qytetarisë së përbashkët.

Të motivuar politikisht, klasa politike mund të përdorë ndjenjat nacionaliste për motive politike, si për shembull për të arritur në pushtet dhe për të legjitimuar atë. Ndoshta klasa politike në Kosovë, e shtyer nga pasioni për pushtet dhe nevoja për ta legjitimuar atë, ka anuar nga ligjërimi etno-nacionalist për të përkthyer ndenjat nacionaliste në mbështetje të masave. Prandaj, deri sa diskursi pro ‘kombit shqiptar’ dhe ai pro ‘kombit serb’ janë leva që ndihmojnë me fitu vota nga qytetarët si dhe përkrahje nga Serbia përkatësisht, askujt prej politikanëve në Kosovë nuk i levërdis me promovu sinqerisht idenë e qytetarisë së përbashkët (aq më pak ‘kombit kosovar’). Natyrisht, kjo nuk nënkupton se klasa politike kosovare shqiptare ka një projekt nacionalist shqiptar, por se ligjërimi nacionalist mbetet në nivel të retorikës.

Prandaj, mundësia e arritjes së një uniteti politik, përmes krijimi të një identiti të bazuar në qytetarinë e përbashkët, varet edhe prej elitave politike e kulturore të shoqërisë të cilat mund ta promovojnë atë apo ta paraqesin si kërcënim për identitetin kombëtar a etnik të grupeve përkatëse.

Botuar në Zëri, më 20 maj 2011.