Për shqiptarët e Kosovës, kombi dhe shteti nuk janë njësoj

Gëzim Selaci

Ithtarët e idesë së ‘kombit kosovar’ identifikimin e qytetarëve të Kosovës me kombësinë e tyre shqiptare apo serbe e shohin si pengesë që pamundëson formimin e qytetarisë kosovare. Pra, në një mënyrë mendohet se identifikimi sipas përkatësisë kombëtare bie ndesh me identifikimin si qytetar i Kosovës. Në të njëjtin përfundim të gabueshëm, por prej një rruge tjetër, vijnë edhe ithtarët e pikëpamjes së kundërt, të cilët mendojnë se uniteti qytetar i Kosovës është i mundshëm vetëm në dëm të aspiratës së shqiptarëve në Kosovë për ‘bashkim kombëtar’. Kjo pikëpamje nacionaliste etnike-gjenealogjike, që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik, thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një.

Si për rrjedhojë, besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare. Kësisoj është krijuar një mit që idenë e shtetit të Kosovës dhe qytetarisë kosovare i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare dhe thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm dhe se aspiratat e shqiptarëve në Kosovë gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, ky është një mit anakronik dhe harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë një dhe e njëjta gjë dhe se identifikimi me kombin shqiptar dhe shtetin e Kosovës nuk përjashtojnë patjetër njëra-tjetrën. Kosova që moti është një njësi kuazi-shtetërore, apo një ‘polity’, pra një territor me qeveri të veten. Kështu, shqiptarët e Kosovës kanë zhvilluar mënyra për të ruajtur ndjenjën e identitetit kombëtar shqiptar (të bazuar mbi elemente etnike e kulturore), edhe pse nuk kanë qenë pjesë e shtetit shqiptar, njëkohësisht duke qenë të lidhur gjithmonë me Kosovën si një ‘polity’ ose shoqëri vetëqeverisëse.

Rezistenca shqiptare kundër dominimit serb në Kosovë ka qenë kryesisht për Kosovën republikë në kuadër të Jugosllavisë dhe më vonë për shtet të pavarur nga Serbia. Këto aspirata të udhëheqësve dhe kryengritësve shqiptarë në Kosovë i kanë orientuar ndjenjat nacionaliste shqiptare në Kosovë drejt një ideje se identifikimi si komb shqiptar dhe miratimi i shtetit të Kosovës nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Kjo ide është pranuar në përgjithësi. Ndjenjat kombëtare shqiptare në Kosovë kanë qenë të lidhura më tepër me elemente etno-kulturore, me mitet e prejardhjes së përbashkët etj., se sa me një projekt nacionalist që i do të gjithë shqiptarët në një shtet.

Edhe para vitit 1999 klasa politike e Kosovës ka zhvilluar një diskurs që në një mënyrë është zhvilluar ndaras nga ‘nacionalizmi mbarëshqiptar’. E kam fjalën për mitin e promovuar nga ish-presidenti Ibrahim Rugova, i cili përmes simboleve të zgjedhura ka dashur të theksojë lidhjen e shqiptarëve të Kosovës me Dardaninë e lashtë që, ndonëse nuk përjashton vetëdijen për ‘origjinën e përbashkët mbarëshqiptare’, ka tendencë të zhvillojë një vetëdije mitike disi të veçantë për shqiptarët e Kosovës. E reja në periudhën që nga viti 1999 është se ideja e nacionalizmit shqiptar në mesin e shqiptarëve kosovarë në njëfarë mënyre është vënë në rend të dytë, ose së paku ka humbur fuqinë mobilizuese të saj në saje të aspiratës për krijim të një shteti kosovar multietnik.

Akti i shpalljes së pavarësisë nuk ka qenë i papritur për shqiptarët e Kosovës. Kështu, as 17 shkurti 2008 nuk është një moment kthesë për sa i përket konceptimit të ‘nacionalizmit mbarëshqiptar’ në Kosovë. Ka pasur një miratim nga politikanët kosovarë si dhe praktika e shenja se shteti i Kosovës nuk do të jetë vetëm i shqiptarëve dhe për shqiptarët.

Kështu, për shqiptarët e Kosovës, kombi nuk është një apo baras me shtetin; kombi është ai shqiptar, ndërsa shteti është Kosova. Dhe as që vihet në pikëpyetje se lojaliteti ndaj shtetit të Kosovës është në kundërshtim me përkatësinë e tyre shqiptare.

Botuar në Zëri më 7 qershor 2011.

Kombi i papërfytyrueshëm kosovar

Gëzim Selaci

Është e habitshme prirja e njeriut për të ngritur çështje të cilat nuk ekzistojnë dhe nuk janë të nevojshme. Një nga çështjet e këtilla në diskutimet publike në vend është pyetja nëse duhet formuar ‘kombin kosovar’, si domosdoshmëri për suksesin e shtetit të Kosovës.

Duke dashur t’i jepet përgjigje kësaj pyetjeje, janë bërë debate të nxehta dhe janë dhënë propozime të ndryshme. Në opinionin publik është shtruar ideja se për të realizuar shtetin e ri, na duhet që në mënyrë të domosdoshme të përfytyrojmë një komb të ri qytetar të quajtur ‘kosovar’ (pa hequr dorë nga përkatësia shqiptare në kuptimin etnik).

Si rrjedhojë, është krijuar miti se ‘kombi kosovar’ është i domosdoshëm për suksesin e shtetit të Kosovës, ngase vetëm kështu arrihet uniteti shoqëror i nevojshëm për suksesin e shtetit. Mirëpo, ky mit nuk qëndron, ngase uniteti politik është i mundshëm edhe pa krijimin e ‘kombit kosovar’. Në vazhdim do të diskutoj të metat e këtij debati dhe këtij miti të dalë prej tij duke dhënë propozimet e mia se çfarë na duhet për të siguruar unitetin shoqëror në Kosovë.

Uniteti politik pa një ‘komb kosovar’

Ndiej njëfarë simpatie për këtë debat, për aq sa ai reflekton nevojën për sajimin e një identiteti të përbashkët në Kosovën shtet. Për të tejkaluar ndarjet socio-ekonomike dhe kulturore dhe për të kultivuar një ndjenjë të përbashkët bashkësie, shtetet moderne ndërmarrin masa të ndryshme. Prej tyre më të zakonshmet janë qytetaria – që nënkupton se të gjithë qytetarët e një shteti janë të barabartë para ligjit – dhe kombësia – që nënkupton një ndjenjë solidariteti i bazuar në përkatësi kombëtare – apo së paku një unitet politik – që nënkupton një ndjenjë dhe përkushtim i përbashkët politik.

Në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike. Mirëpo, për t’iu adresuar këtij problemi duhet bërë pyetje të duhura, se pyetjet e gabueshme nuk çojnë askund. Përpjekja për t’i dhënë përgjigje ‘nevojës për kombin kosovar’ nuk çon askund, ngase pyetja është e shtruar gabimisht.

Mendoj se, në një kontekst ku kombi kuptohet si përkatësi etnike dhe kulturore, nuk është pyetja nëse duhet të shpikim një ‘komb kosovar’, apo jo. Pyetja duhet me qenë se çfarë uniteti na duhet për të formuar shoqërinë kosovare. Mendoj se në vend na duhet një unitet politik dhe, për të arritur këtë, na duhet të sajojmë një identitet të përbashkët politik dhe jo domosdoshmërisht kombëtar. Për suksesin e një shteti të ri, është e mjaftueshme që popullata brenda territorit të atij shteti të jetë një në kuptimin politik, pavarësisht kombësisë së tyre.

Vështirësitë e identitetit mbi-etnik

Mirëpo, tejkalimi i politikave etno-nacionaliste dhe mundësia për një identitet të përbashkët qytetar apo unitet politik në Kosovë ka vështirësi serioze. Së pari, përkundër faktit historik se shqiptarët, serbët dhe grupet e tjera etnike në Kosovë kanë një traditë të përbashkët, mundësia e lindjes së një identiteti mbi-etnik pengohet nga vlera ose karakteri që i është dhënë çështjes së statusit të Kosovës, ashtu që statusi është lidhur me identitetin e grupeve etnike që jetojnë aty. Dua të them se statusi i caktuar politik i Kosovës kuptohet si kërcënimin për njërin nga identitetet e dy grupeve kryesore etnike që jetojnë në të.

Së dyti, angazhimi ndërkombëtar në vend ka efektin e dëmshëm në dhënien e shansit për formimin e unitetit politik në shoqërinë kosovare. Për shembull, në emër të rregullimit të sistemit politik përmes masave që nga aktorë dhe agjenci ndërkombëtare vlerësohen si zgjidhje më e mirë për Kosovën, debati dhe dialogu politik ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve të Kosovës dhe sjellja e pikëpamjeve të ndryshme politike për diskutim në sferën publike është penguar. Si pasojë, nuk i është dhënë rast krijimit të identiteteve të ndryshme politike që nuk do të bazoheshin ekskluzivisht në elemente etnike dhe antidemokratike.

Veç kësaj, ka një problem me politikat e ndërmarra me qëllim të garantimit të të drejtave për përfaqësim politik të grupeve pakicë në vend të cilat janë në pozitë të paprivilegjuar apo të diskriminuar, si decentralizmi i pushtetit, postet e rezervuara në Kuvend, qeveri, etj. Ato mund të justifikohen si një mekanizëm i përshtatshëm që grupe të ndryshme të përfaqësohen në kushte të caktuara. Mirëpo, një efekt i padëshirueshëm i tyre është se ato po legalizojnë ndarjet ekzistuese ndër-etnike dhe nuk po u japin shans zhvillimit të identiteve politike që i tejkalojnë ato etnike. Sidoqoftë, ndoshta këto të drejta për përfaqësim të garantuar në struktura të pushtetit të vendit nuk kërcënojnë unitetin politik, sa kërcënojnë nëse këto të drejta shtrihen aq larg sa për të garantuar pretendimet për vetëqeverisje kombëtare, siç po ndodh për shembull në veri të vendit.

Rrjedhimisht, rregullimi politik i Kosovës (përkundër përpjekjeve që të akomodohen disa elemente të identiteteve etnike) është pengesë për lindjen e një identiteti qytetar (politik) që kishte me nxjerrë në pah vlerat e përbashkëta qytetare të grupeve etnike në Kosovë.

Mundësitë për një identitetit politik mbi-etnik

Mbroj qëndrimin se nuk është i domsodoshëm sajimi i një kombi unik për të arritur një shkallë uniteti në shoqëritë shumetnike apo shumëkombëshe që do të mundësonte funksionimin e shtetit. Për të arritur unitetin do të mjaftonte krijimi i një entiteti unik politik. Kjo mund të bëhet përmes theksimit të disa vlerave të përbashkëta politike që mundësojnë kohezion shoqëror dhe ndjenja të identifikimit të përbashkët, por duke njohur e ruajtur diversitetin kombëtar e etnik. Zvicra, Britania dhe Kanada, si shtete shumëkombëshe, e kanë bërë këtë në mënyrën e tyre. Nëse ata kanë mundur të formojmë entitete unike politike që në gjirin e tyre përfshijnë kombe të ndryshme, mundemi edhe ne. Në Kosovë do të mund të theksoheshin dhe zhvilloheshin disa vlera të përbashkëta historike, politike, kulturore, e gjeografike, të grupeve kombëtare e etnike që janë krijuar për vite e dekada me radhë, por edhe vlera të krijuara nga lufta e fundit kundër Millosheviqit që do të mund të krijonin ndjenja të forta të identitetit të përbashkët politik, si bazë për identitet mbi-etnik, por duke ruajtur dallimet kombëtare.

Një mënyrë se si do të mund të bëhej kjo është përmes rikrijimit të simboleve mitike. Serbia, Kosova dhe bashkësia ndërkombëtare ka humbur shansin që arrestimi dhe gjykimi i Millosheviqit të përdoret si simbol i përfundimit të epokës shoviniste në Kosovë, dhe që personaliteteve, shqiptare dhe serbe, që kundërshtuan regjimin e tij t’u jepet një kuptim që simbolizon kryengritjen dhe luftën kundër çdo shovinizmi e shtypje të cilitdo grupi etnik në shoqërinë kosovare. Për shembull, Adem Jashari si ‘komandant legjendar’ i UÇK-së që ka luftuar për ‘Kosovën shqiptare’, natyrisht, është i papajtueshëm me mitin serb për Kosovën ‘zemër të Serbisë’. Së këndejmi, për këto dy diskurse nacionaliste, Adem Jashari është figurë e diskutueshme. Kështu, ai, por edhe personalitete të tjerë shqiptarë e serbë në Kosovë e Serbi që kundërshtuan regjimin e Millosheviqit, të gjithë njësoj, do të mund të quheshin heronj të luftës dhe politikës anti-shoviniste. Një shkrim i tillë i historisë do të krijonte një bazë të fortë për një identitet të përbashkët mbi-etnik, për bashkëjetesë të të barabartëve në Kosovë dhe shteti i Kosovës nuk do të perceptohej nga grupet joshqiptare vetëm ndërrim i raportit të forcave në këtë shtet të ri.

Botuar në Kosova Sot më 15 maj 2011 me titull: “Kosovarët e papërfytyrueshëm”.

Ethnic Politics in Post-Conflict Kosovo: Agonistic democracy as an alternative to antagonistic interethnic relations in post-conflict Kosovo

Gëzim Selaci

Abstract: A decade since international actors engaged in peace-building and state-building processes in Kosovo, tensions still prevail between the two main ethnic groups, namely the Albanian majority and the Serb minority, in the country. After failing to build a rational consensus in a deeply divided Kosovo society, international actors have shifted the focus towards legalising the ethnic divisions by creating or allowing for state institutions to function on the grounds of ethnicity, thus perpetuating ethnic antagonisms. The technocratic approach of international state-building in Kosovo is sceptical about the domestic political process and sees it as damaging to the plans for Kosovo. However, as an outcome of impeding the political process antagonisms take more radical forms and the formation of new political identities, that overcome ethnicity, is prevented. This study considers pluralist democracy and politics of inclusion as a strategy for allowing communities to articulate and debate their political values and aspirations at a national level. Pluralist democracy would facilitate agonistic relations in which conflict is characterised by a struggle between political adversaries whose existence is legitimate and must be tolerated, thus replacing actual antagonistic relations between enemies seeking to eliminate each-other. Nevertheless, a consensus about certain rules of ‘the game’ regarding the space and the context in which deliberation could take place, as well as and with regard to certain procedures of decision-making, is necessary.

 

One of the fallacies in the discourse on the cause and origin of war in Kosovo is that it represents the unfolding of ancient ethnic hatreds, after the collapse of the communist regime, in an unfortunate democratic experiment where leaders could mobilise masses into inter-ethnic violence.

Nonetheless, following on Gagnon’s (2004) account of ethnic violence in Yugoslavia, this paper challenges the assumptions that the war in Kosovo originated from historical sentiments and democratic expression of the wider population. The paper will argue that the root cause of ethnic conflict in Kosovo rests with a power struggle between elites, which is perpetuated through unmet human needs and misunderstandings among the general populace.

Failing to understand the true nature of the conflict and power relations, international actors operating in post-war Kosovo took a wrong approach to its solution, an approach which was grounded on the assumptions of years of nationalistic propaganda and centuries of adjourned ethnic hatreds. In accordance with this assumption, the international administration found no other viable way to accommodate the ethnic communities save legalising ethnic divisions by building institutions that would operate on ethnically based values, a policy which actually contributed to the ethnicization of politics.

Perhaps working from the inaccurate hypothesis that the democratic experiment brought to power irresponsible elites, the international administration is sceptical about the political and democratic expression of the people. Hence its politics of peace and state-building is founded on external regulation and negligence of the domestic political process by denying the expression of the political aspirations of local people. 

The two main arrangements proposed to end the war and give a go-ahead to an international presence in Kosovo, namely the UN Security Council Resolution 1244 and the Comprehensive Status Proposal, are obvious cases of this denial as they consist of plans designed by technocrats based on their judgements of what could be the most viable answer: a prejudged compromised solution accepted by both sides. However they give no chance to genuine deliberation and debate in which local parties are allowed to articulate their dissent and political viewpoints, eventually resulting in a solution accepted by both parties.

However, as the conflict was rather an expression of a power struggle between elites, these solutions were not proven successful in two respects. The international administration is failing (1) to create political identities that overcome the ethnic ones, and (2) to legitimise the state it tries to build. How so?

First, the politics of international state-building is legalising interethnic divisions and is failing to give way to values-based political identities that overcome the ethnic ones. This is because rejecting the plurality of political viewpoints and dissents, seeking to blur political differences, impede the constitution of distinct political identities other than those based exclusively on ethnicity and antidemocratic identities. Second, the insistence on external regulations and the impediment of political expression of the local people is failing to legitimise the state institutions. The legitimacy deficit, therefore, is due to the insistence on building consensus and refusal of contestation and confrontation which is causing a disenchantment of people with their political leaders and parties and apathy on their part towards political participation.

Therefore, in order to build legitimacy and facilitate the creation of political identities in Kosovo, the idea of radical democracy and agonistic politics is proposed (as a model of democracy with politicised foundations) as an alternative to international administration and supervision which reduces political participation in favour of implementation of plans designed from outside the domestic political process. By facilitating respect for the ‘other’ as legitimate political adversaries, agonistic politics could overcome the antagonist relations between ethnicities that look at one another as an enemy to be destroyed.

Nevertheless, in order to facilitate the proposed political process and avoid a possible domination of extremist parties, a minimal consensus on certain rules regarding the space and the context in which deliberation takes place is required. This consensus on rules of the political ‘game’ has to come from the citizens as a result of discussion and negotiations in a setting of deliberative politics, and not be imposed from outside the society. Nonetheless, the rules of engagement should be within the legal institutions of the state of Kosovo and its representatives built under auspices of the UN.

The paper is divided into six sections. The first five sections comprise of a background to the conflict in Kosovo, continuing with empirical arguments in relation to the politics of international peace-building therein and its impact in ethnic relations. In section five I propose radical democracy as an alternative to antagonist inter-ethnic relations in Kosovo. The last section lays the normative framework for agonistic politics as the synthesis in the dialectical relations between antagonist communities and an attempt to build consensus by impeding politics.

 (Continues…)

Paper published at: Albanian Journal of Politics V(1) (June 2009)

Dialektika e marrëdhënieve ndëretnike dhe Žižeku në Kosovë

Gëzim Selaci

Një dekadë e projektit të ndërtimit të paqes në Kosovë dhe tensionet e konflikti akoma vazhdojnë t’i karakterizojnë marrëdhëniet ndër-etnike në mes shqiptarëve dhe serbëve në vend. Dhjetë vite të angazhimit të shumë aktorëve ndërkombëtar, që nga organizata mbikombëtare, qeveritare e joqeveritare, shtete individuale dhe shuma të mëdha fondesh, burime jomodeste, si dhe departamente e institucione shtetërore kanë dështuar të ndërtojnë paqen ndërmjet grupeve etnike antagoniste në Kosovë.

Por, cila është lidhja e kësaj me vizitën e filozofit Slavoj Žižek në Kosovë? Besoj se kjo vizitë do të mund të frymëzonte që të përdorim analizat e tij për të ndriçuar proceset dhe politikat etnike në Kosovë, për të gjetur shkakun e marrëdhënieve antagoniste ndër-etnike dhe eventualisht për të propozuar zgjidhje të mundshme. Në këtë shkrim, do të bëjë pikërisht këtë, duke përdorë analizën e tij të bazuar në tipat e mohimit të politikes (the poltical).

Ajo çfarë nënkuptoj këtu me nocionin e politikes (the political) është përpjekja e demosit për t’u bërë subjekt politik me fuqi për të vendosur për fatin e vet, duke kërkuar qe zëri i tyre të dëgjohet në sferën publike kundër atyre në pushtet.

 Antagonizmi

 Inercia e marrëdhënieve të mëhershme ndërmjet bashkësisë shqiptare dhe serbe në Kosovë si dhe perceptimi se është e pamundur që këto bashkësi të jetojnë bashkë në paqe, nuk u siguron atyre tjetër vizion përveç që të shohin ‘tjetrin’ si armik të cilin duhet eliminuar për të realizuar qëllimet ‘tona’. Kjo ka ndodhur pikërisht ngase konstruktimi i kategorive indentitare ‘ne’ dhe ‘ata’ është bërë në kontekst ku angazhimi politik ka munguar dhe ‘tjetri’ është konstruktuar si një kundërshtar jolegjitim, apo armik, të cilin duhet luftuar me çfarëdo mënyre dhe mjete deri në eliminim.  

 Duke qenë skeptike në vlerën e procesit politik në Kosovën e pasluftës, Bashkësia Ndërkombëtare ka mohuar dhe penguar ‘luftën’ politike ndërmjet aspiratave dhe interesave të bashkësive të ndryshme në Kosovë, dhe ka ndaluar që këto interesa të dëgjohen dhe të njihen si zëra të partnerëve legjitim, ose siç e quan Žižek këtë fenomen ‘moment politik’.

 Aq rëndësi të madhe i kushton ai ‘momentit politik’ sa që beson se e tërë historia e mendimit politik në fund të fundit është seri e mohimit të këtij momenti politik. Sipas tipologjisë së Žižekut, ka disa mënyra se si mohohet momenti politik, prej të cilave ultra-politika është mënyra antagoniste që ngërthen nocionin e luftës dhe konfliktit të pashmangshëm, sipas konceptit të Carl Shcmittit për politiken.

 Termi ultra-politikë në këtë tipologji i referohet ‘përpjekjes për të depolitizuar konfliktin duke e çuar atë në ekstremitet, përmes militarizmit të politikës.’ Konflikti në thelb politik në Kosovë, depolitizohet duke u vlerësuar se lufta ndër-etnike në Kosovë ka qenë shpalosje e urrejtjeve antike ndërmjet etnive, dhe jo rezultat i ambientit dhe kushteve të caktuara politike. Depolitizimi i i konfliktit ka çmimin e saj, ngase në ultra-politikë, politika ‘e shtypur’ kthehet në maskën e përpjekjes për të dalë nga qorrsokaku i konfliktit duke e radikalizuar atë – përmes formulimit të tij si luftë ndërmjet ‘neve’ dhe ‘atyre’, dhe kështu ndodh militarizimi i politikës. Si rezultat i këtij pezullimi të politikës, që nuk i jep shans zgjidhjes së konfliktit dhe negocimit të qëndrimeve, në shesh dalin fundamentalizmat, racizmi dhe etnofobia. Prandaj, e djathta e skajshme flet për luftë reale (warfare) dhe jo ‘luftë’ simbolike (struggle) të bashkësive etnike.

 Konsensusi pa politikë

 Të verbuar nga ideja se marrëdhëniet ndërmjet bashkësive etnike në Kosovë karakterizohen nga angatonizma shekullorë, nuk është parë ndonjë mundësi për të krijuar një konsensus mbi rregullat e ‘lojës’ politike, që do të mundësonin angazhimin aktiv të bashkësive dhe përfshirjen e aspiratave politike të tyre në sferën publike, procesi politik është neglizhuar, duke i privuar njerëzit nga shprehja e aspiratave të tyre politike.

 Që nga fillimi i angazhimit të aktorëve ndërkombëtarë në  Kosovë, është insistuar që konsensusi të arrihet jo si rezultat i diskutimit në sferën publike, por duke u imponuar nga jashtë shoqërisë si zgjidhja më e pranuar dhe më e mirë/më pak e keqe e paramenduar nga agjentë ndërkombëtarë. Përgjithësisht, ky projekt i konsensusit të imponuar ka pasur sukses në mesin e elitës politike shqiptare, duke u justifikuar si çmim që duhet paguar për hir të ‘interesave të mëdha’ për paqe në vend dhe pavarësi nga Serbia. Natyrisht, ky insistim bazohet në logjikën e neo-liberalizmit që priret të jetë i padurueshëm ndaj pluralizmit, ngaqë nuk sheh ndonjë alternativë të pluralizmit antagonist, përveç konsensusit të imponuar nga jashtë shoqëritë.

 T’i kthehemi tipologjisë së Žižekut; ai i identifikon dy mënyra të mohimit të politikës përmes kërkimit të bashkëpunimit harmonik: arke-politika dhe ‘para-politika’ liberale. E para i referohet ‘përpjekjes komunitariste për të definuar një hapësirë shoqërore tradicionale, të strukturuar organikisht, homogjene që nuk lë boshllëk ku do të shfaqej momenti politik’, ndërsa e dyta emërton ‘përpjekjen për të depolitizuar politikën—atëherë kur pranohet konflikti politik, por riformulohet në garë brenda hapësirës përfaqësuese, ndërmjet partive/agjentëve të pranuar, për zënie (të përkohshme) të posteve të pushtetit ekzekutiv’ Më pas ai vazhdon të analizojë mënyrën se si para-politika materializohet në ‘përpjekjen për të çantagonizuar politikën duke formuluar rregulla të qarta [formale demokratike] të cilave duhet bindur në mënyrë që procedura agoniste të mos shpërthejë në politikë të vërtetë.’

 Duket që kjo e fundit të jetë shumë e vlefshme në regjimin politik të Kosovës, ku fati i shtetit dhe i popullit përcaktohet nga plane të hartuara nga teknokratë të jashtëm të depolitizuar, ndërsa lufta për pushtet ndërmjet partive është reduktuar në zënie të posteve politike thjesht për të kryer rolin e implementimit të atyre planeve dhe jo gjithaq për të hartuar politika.

 Mirëpo, Žižek në analizën e tij e identifikon edhe një tip të shfuqizimit të politikës, të cilën ai e quan ‘post-politika postmoderne’ dhe me të cilën ai nënkupton ‘formën që jo vetëm e shtyp politiken (the political) […] por për më tepër në të vërtetë e përjashton atë…’ Mungesa e një hapësire politike ku bashkësitë do të mund të shprehin vullnetet e tyre politike dhe eventualisht t’i negocionin ato, i nxit bashkësitë që betejën simbolike të përjashtuar nga sfera politike ta zhvendosin në një luftë reale të shprehur në formë të marrëdhënieve armiqësore si dhunë etnike.

 Në këtë tip, konflikti i vizioneve ideologjike i personifikuar tek partitë që garojnë për pushtet zëvendësohet me bashkëpunim të teknokratëve të arsimuar (ekonomistë, specialistë të opinionit publik…) dhe multikulturalistë liberal.

 Mendoj se ky tip i përgjigjet shumë paradigmës së angazhimit të bashkësisë ndërkombëtare në rastin e Kosovës e cila reflekton prioritetet strategjike të hegjemonisë brenda rendit të sistemit ndërkombëtar me modelin e saj ‘post-politik’ të shtetit ndërkombëtar të Kosovës në të cilin rregullimi dhe administrimi i jashtëm përjashton dhe zëvendëson procesin e brendshëm politik. Aty politika zëvendësohet me operacione paqeruajtëse dhe shtetformuese të depolitizuara.

 Politika agoniste

 Të dy qasjet e mëparshme (antagonizmi dhe konsensusi pa politikë) rezultojnë nga shkurtpamësia për të krijuar një sferë publike për grupe dhe bashkësi me qëndrime dhe interesa antagoniste. Qasja e parë nuk imagjinon dot mundësi për t’i angazhuar të dy bashkësitë, ndërsa e dyta mendon se ato do të mund të angazhohen vetëm nëse heqin dorë nga pozicionet e tyre antagoniste.

 Kur sfera publike mbyllet ndaj këtyre shprehjeve të interesave dhe aspiratave, ato në asnjë mënyrë nuk zhduken a zbehen, por në vend të ‘luftës’ simbolike në fushën politike dhe sipas rregullave të ‘lojës’ politike, ato gjejnë shprehje dhe dalje në luftë reale në të cilën palët polarizohen deri në antagonizma ku tjetri nuk është më kundërshtar legjitim, por armik të cilin duhet eliminuar.

 Andaj, për të zhvendosur këtë betejë nga mejdani real (ndërmjet armiqve) në atë simbolik (ndërmjet kundërshtarëve legjitim) duhet lejuar të shprehurit e vullnetit politik të popullit për diskutim në sferën publike. Kjo do të transformonte marrëdhëniet antagoniste ndër-etnike në marrëdhënie agoniste eventualisht ndërmjet identiteteve politike qytetare.

 Demokracia agoniste duhet të jetë pluraliste që garanton shprehje të vlerave dhe vullneteve politike për diskutim në sferë publike, se kjo luftën reale e transformon në luftë simbolike ku ‘tjetri’ konstruktohet si kundërshtar në ‘lojën’ që luhet sipas rregullave të caktuara. Kur vullneti politik të shprehet në këtë mënyrë nuk ka stimul që qëllimet dhe aspiratat politike të barten në fushën reale të luftës jashtë politikës, ku vullneti i ‘tjetrit’ nuk konsiderohet si legjitim dhe prandaj nuk tolerohet shprehja e tyre.

 Mirëpo, autorë që janë frymëzuar nga koncepti i Schmittit për politikën si Chantal Mouffe insiston se kategoria e ‘armikut’ që është transformuar në ‘kundërshtar’ nuk zhduket; ajo mbetet për të emërtuar ata të cilët nuk respektojnë ‘rregullat e lojës’ politike.

 Referenca: Žižek, Slavoj (1999) Carl Schmitt in the Age of Post-Politics. In Mouffe, Chantal (ed.) The Challenge of Carl Schmitt. Verso: London, pp.18-37.

Botuar tek: Gazeta Express me 22 maj 2009 http://www.gazetaexpress.com/index.php/artikujt/lexo/8286/C6/C112/ dhe

Trendet.net: http://trendet.net/www/2009/05/18/dialektika-e-marredhenieve-nderetnike-dhe-zizeku-ne-kosove/

Shumë plane, asnjë për integrim të bashkësive

Gëzim Selaci

Në rrjedhën jo pa telashe të shtrirjes së Misionit të BE-së në Kosovë (Eulex), OKB bëri publik planin me gjashtë pika për të cilin ishte marrë vesh me Beogradin, ndërkohë që qëndrimi i Prishtinës nuk ishte marrë parasysh. Bashkë me shtetet kryesore që kanë pranuar pavarësinë e Kosovës, OKB ngul këmbë në këtë plan. Megjithatë, Prishtina propozoi një plan alternativ me katër pika. Cili është emëruesi i përbashkët i këtyre gjithsej dhjetë pikave? Të gjitha ato tregojnë se nuk ka një strategji për të integruar bashkësinë serbe në Kosovë, afër një dekadë pas përfundimit të luftës. Si kështu dhe çfarë lidhje ka integrimi me këtë?

Eulex nuk mund të nisë nga puna pikërisht ngase nuk është i mirëseardhur nga bashkësia serbe në Kosovë, për shkak të mosbesimit të pranishëm në mesin e tyre ndaj këtij misioni. Beogradi mund të ndikojë në punën e Eulex-it, vetëm duke përdorë si mashë bashkësinë serbe të Kosovës. Sikur këta të mos kundërshtonin shtrirjen e Eulex-it sipas ‘Planit të Ahtisarit’, nuk do të kishte vështirësi në këtë drejtim, pavarësisht nga qëndrimi i Beogradit. Natyrisht që një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të OKB-së do të lehtësonte gjërat, megjithatë, Eulex-it nuk i duhet me çdo kusht leja e OKB-së për t’u shtrirë në tërë Kosovën. Andaj, një lloj tjetër i ndihmës ndërkombëtare i duhet Kosovës, jo një lloj që i kopjon masat organizative në Bosnje (që e kanë ndarë shtetin në dy entitete jofunksionale), por një ndihmë që problemin e zgjidh duke mundësuar shtrirjen e Eulex-it edhe pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit.

Ajo çfarë duhet të bëjmë në rastin e ngjarjeve të këtilla nuk është vetëm të parashikojmë rezultatet e tyre, por, ç’është më me rëndësi, edhe të analizojmë shkaqet e tyre. Mbase kjo do të na ndalonte të biem vazhdimisht në grackën e ndjekjes së pasojave, e do të na mundësonte të përqendrohemi në avancimin e proceseve të ndërtimit të shtetit.

Përse integrimi?

Shumica shqiptare dhe udhëheqësit politikë kujtojnë pakicën serbe vetëm atëherë kur këta të fundit bojkotojnë institucionet e Kosovës apo u sjellin telashe misioneve ndërkombëtare në vend.

Nuk ka analiza serioze mbi atë se përse serbët kundërshtojnë aq ashpër këto institucione dhe misione, dhe as që mendon kush për ndonjë strategji se si të integrohet kjo bashkësi etnike në shoqërinë më të gjerë kosovare. Prandaj, marrëveshja e OKB-së nuk është e papritur; ajo vetëm përligj ndarjet faktike të Kosovës përgjatë kufijve etnikë. Kjo marrëveshje, si dhe plani i propozuar i Prishtinës, që është i zbrazët dhe jo novator, zbulon mungesën e një strategjie për të integruar serbët e Kosovës.

Akëcila strategji për integrim, duhet të lejojë dhe ndihmojë formimin e identiteteve politike të bazuara në orientime ideologjike që kapërcejnë identitetet e bazuar ekskluzivisht në përkatësi etnike. Mirëpo, kjo nuk mund të bëhet me plane të imponuara nga jashtë, por duhet të dalë nga procesi vendës politik.

Derisa të mos integrojmë pakicat etnike dhe të mos formojmë identitete ideologjike, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e pakicave të saja që rrinë mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj, ndërsa fare pak kohë e mund do të mbetet për zhvillim dhe ndërtim të shtetit. Liderët kosovarë nuk duhet ta quajnë të sigurt integrimin e bashkësive dhe zhvillimin e vendit, ngaqë faktorëve ndërkombëtarë në fund të fundit iu intereson siguria e vendit dhe rajonit, dhe jo integrimi apo zhvillimi i Kosovës.

Trashëgimia e administratës ndërkombëtare

Nëse shohim se çfarë ka bërë administrata ndërkombëtare në të kaluarën për të integruar bashkësitë, nuk ka shumë me se mund të krenohemi. Duke dashur të ofrojë një alternativë të marrëdhënieve antagoniste ndërmjet bashkësive etnike në Kosovë, administrata ndërkombëtare është orvatur të ndërtojë një konsensus në kushte të të cilit ajo do të zbatonte planet e saja në territor.

Mirëpo, në një situatë ku antagonizmat etnikë ishin thelluar shumë, administrata ndërkombëtare nuk imagjinoi dot një mënyrë për të krijuar konsensusin, përveç të legalizojë ndarjet etnike duke ndërtuar institucione që do të operonin në bazë të vlerave etnike. Këtë e bëri përmes politikave si decentralizimi i territorit mbi bazën e kufijve etnikë, rezervimi i ulëseve në kuvend dhe posteve qeveritare për serbët dhe pakicat e tjera etnike në Kosovë, tolerimi i institucioneve dhe zgjedhjeve të Serbisë në territorin e Kosovës (i cili duhej të administrohej vetëm e vetëm nga UNMIK-u dhe IPVQ, dhe kurrfarë institucione tjera paralele). Tani së fundmi, marrëveshja me gjashtë pika është vetëm një hap në vargun e hapave që legalizojnë ndarjet ndëretnike, madje edhe tani kur Kosova ka hyrë në një fazë të re të procesit të ndërtimit të shtetit!

Ndërsa këto politika forcuan edhe më vlerat e bazuara në identitete etnike, nuk habit përse mungojnë shanset për formimin e identiteteve mbi bazën e vlerave ideologjike të qytetarisë. Pengimi i shprehjes dhe pasqyrimit të vlerave dhe aspiratave politike, nuk jep mundësi për formimin e identiteteve mbi bazë të interesave politikë dhe shoqërorë. Kjo është arsyeja përse njerëzit në Kosovë nuk lidhen mbi baza të identiteteve ideologjike dhe nuk formojnë konflikte që do të kapërcenin ndarjet etnike.

Matanë etnisë në politikë

Pyetja është se si të mundësohet formimi i identiteteve politike të bazuara në interesa shoqërorë dhe ideologjikë, në një kontekst ku njerëzit janë identifikuar për një kohë të gjatë me përkatësinë e tyre etnike dhe përkundrejt grupeve të tjera shoqërore. Përgjigja është e thjeshtë: duhet të lejojmë që të zhvillohet demokracia në Kosovë, ngase procesi politik që demokracia e kërkon, në mënyrë të natyrshme mundëson formimin e interesave politikë që kapërcejnë identitetet politike të bazuara në përkatësi etnike. Ndërsa në Kosovë demokracia ekziston në shkallë minimale (vetëm përfaqësim, ku demos-i reduktohet në votues), ajo, sipas përkufizimit, është pjesëmarrje aktive e qytetarëve në diskutime dhe kontestime publike.

Në mënyrë që të demokratizohet shoqëria e Kosovës, procesi vendës politik nuk duhet të pengohet, sepse nuk ka demokraci pa politikë. Me proces politik kam për qëllim angazhimin e shoqërisë në bërjen e politikave dhe në legjitimimin e qeverisë. Vetëm duke bërë politikë—dhe me politikë nuk kam për qëllim valëvitje famujsh dhe thirrje sloganesh—domethënë duke u marrë me çështjet e vërteta të njerëzve dhe standardeve të jetesës, punës, arsimimit, banimit dhe shëndetësisë, mund të ngjallim shoqërinë duke u përqendruar tek ligjet përkatëse që e transformojnë atë.

Konsideroj se demokracia pluraliste dhe politika e përfshirjes është strategji që do t’u lejonte bashkësive të sillnin vlerat dhe aspiratat politike në sferën publike. Kjo strategji paraqet një alternativë, në njërën anë, të raporteve antagoniste që mbizotërojnë ndërmjet grupeve etnike, dhe në anën tjetër, të konsensusit pa politikë.

Hapja e sferës publike ndaj shprehjes së vlerave dhe qëllimeve politike është rast i mirë që këto të fundit të diskutohen dhe negociohen. Ndërsa pikëpamjet të cilat nuk janë në pajtim me planet e administratës ndërkombëtare, janë përjashtuar nga sfera publike, ato gjetën shprehje jashtë saj dhe morën formën e lëvizjeve nacionaliste të vijës së ashpër. Kjo është posaçërisht e vërtetë në mesin e bashkësive me nivel të ulët të përfaqësimit në institucionet politike, kryesisht—por jo vetëm—në mesin e bashkësisë serbe. Pengimi i shprehjes së vlerave dhe interersave politike e ka bërë të pamundur që ato të bëhen publike në mënyrë që të sfidohen, negociohen dhe të shqyrtohen përmes diskutimit në publik. Të përjashtuara nga sfera publike, ato në asnjë mënyrë nuk janë zbehur ose heshtur, por janë shfaqur në forma që shumë më vështirë menaxhohen. Në të vërtetë ato fshihen pas maskës së dhunës etnike, nacionaliste, apo fetare fundamentaliste.

Rregullat e ‘lojës’ politike

Duke marrë parasysh rrezikun që politika apo demokracia, në kuptim të ngushtë (vetëm zgjedhje që mbaron te kutitë e votimit), në shoqëritë pas konfliktit mund të sjellë në pushtet regjime të papërgjegjshme dhe të përforcojë pengesat strukturore të demokracisë, një konsensus në lidhje me rregullat e ‘lojës’ politike është i nevojshëm. Me fjalë të tjera, në mënyrë që politikja të ndodh dhe të shmanget mbizotërimi i partive të djathta ekstreme, një konsensus themelor mbi rregulla të caktuara përkitazi me hapësirën dhe kontekstin në të cilat bëhet diskutimi publik, është i domosdoshëm.

Rregulla më e rëndësishme e kësaj ‘loje’ politike është që ajo të ‘luhet’ brenda institucioneve legjitime të Kosovës, të cilat serbët në masë të madhe i kundërshtojnë. Në të vërtetë, legjitimiteti mund të kontestohet gjithnjë, mirëpo institucionet e ndërtuara nën përkrahjen dhe mbikëqyrjen e OKB-së si dhe përfaqësuesit e zgjedhur në këto institucione janë të ligjshme në nivel ndërkombëtar dhe vendor. Kjo është një bazë e përbashkët që mund ta bëjë të mundur një shoqëri të integruar kosovare.

23 nëntor 2008

(Botuar te Gazeta Express,  Prishtinë, 25 nëntor 2008)