Si të radikalizosh grupet fetare: udhëzime për një shoqëri të polarizuar

Gëzim Selaci

Vorbulla e pro-et- kontra-ve në debatin e kohëve të fundit në lidhje me vendin dhe funksionin e fesë në sferën publike ka marrë me vete shumë njerëz. Krejt ndryshe, kjo është një përpjekje për të analizuar efektet e vendimeve ligjore dhe diskurseve përkatëse në kohezionin shoqëror në Kosovë, të cilat mendoj se ligjvënësit tanë ishte dashtë me i pasë parasysh kur bëjnë ligjet dhe flasin nga foltorja e Kuvendit të Republikës. Shamia dhe lënda fetare në shkolla publike mund të jenë probleme të paqena, por gjithsesi me efekte reale.

Problematizimi, madje me urgjencë, i çështjeve për shaminë dhe lëndën fetare në shkolla mund të jetë një debat i panevojshëm për çështje të paqena (apo i nevojshëm vetëm për ata që duan të shpërqendrojnë publikun nga problemet më të mëdha si dhe për ata që duan ta përdorin për t’u vetëlegjitimuar si liderë të ”kauzave islame”) por efektet e vendimeve përkitazi me këto probleme janë gjithsesi reale mbi të cilat duhet reflektuar.

Tashti jemi para një akti të kryer ligjor që ndalon bartjen e shamisë në shkolla publike dhe në zyra të administratës publike dhe refuzon kërkesën për lëndën e “edukatës fetare e morale” (siç u propozua) në shkollat publike të vendit. Pavarësisht arsyeve për refuzimin e këtyre kërkesave, sipas një ligji fundamental (fizik dhe) shoqëror të aksionit dhe kundëraksionit, kjo i shtyn ata qytetarë që përkrahnin këtë kërkesë të organizohen si grup i veçantë i shoqërisë më të gjerë për t’u angazhuar për të drejtat (apo “të drejtat”) e tyre tashmë jo individuale, por kolektive. Për pasojë, mohimi i së drejtës së njeriut për t’u veshur si të dëshirojë i shtyn ata që kanë të njëjtin preokupim të sillen si grup ku ata bëhen një, së paku në këtë çështje, dhe faktorizohen edhe si forcë elektorale. Kështu, ky grup i xhematit që nuk kanë votuar më parë ose votat e tyre kanë qenë të shpërndara, po homogjenizohet dhe formohet si forcë unike elektorale.

Më pas, me gjasë, votat e këtij elektorati do t’u shkojnë subjekteve politike që iu adresohen kërkesave të tyre të veçanta. Tani për tani, duket se Partia e Drejtësisë është adresë e tyre por, pas dështimit të këtij subjekti për të realizuar premtimin elektoratit të tyre, mund të ketë edhe ndonjë subjekt tjetër politik që do të synojë këtë elektorat. Ky subjekt mund të iniciohet pikërisht nga personat që e kanë agjendë me prioritet shaminë dhe mësimin e fesë në shkolla dhe po i prijnë angazhimeve dhe presioneve për këto kërkesa. Në fakt, ka indikacione se kjo agjendë po përdoret për të mobilizuar dhe identifikuar votuesit potencialë, duke e bërë kështu një agjendë për përfitime politike. Ndoshta, ai subjekt do të jetë edhe më radikal dhe më këmbëngulës për realizimin e kësaj agjende. Madje, ka mundësi që të ngacmojë edhe liderët fetarë jo vetëm në përkrahjen e këtyre agjendave, por edhe në pjesëmarrjen të drejtpërdrejtë apo të tërthortë në këto subjekte. Ky përqendrim i pushtetit politik dhe autoritetit fetar në një njeri ose grup njerëzish është arsye e mjaftueshme për t’u brengosë. Tradicionalisht Bashkësia Islame e Kosovës nuk ka anuar nga asnjëra parti politike dhe nuk ka përdorur xhamitë për të ujdisur ndjenjat e xhematit me qëllim që ta përdorin atë si forcë elektorale, por precedani tashmë është vendosur në zgjedhjet e fundit të përgjithshme (në vitin 2010) kur imamët gjithandej xhamive të Kosovës thërrisnin për të votuar Koalicionin Kosova e Re ku bënte pjesë Partia e Drejtësisë. Nuk ka gjë më të rrezikshme se sa përqendrimi i disa pushteteve tek një njeri ose grup njerëzish. Shoqëria jonë tashmë është e dërrmuar nga liderë me pushtet politik, fuqi ekonomike e karizëm personale së bashku që sillen si mbretër. Na mungon edhe pajisja e autoritetit fetar me pushtet politik për të lindur një klasë politike e mbretërve profetë.

Politizimi i një bashkësie fetare shqiptare apo përputhja e përkatësisë fetare me një rrymë a forcë të caktuar politike duke u identifikuar përkatësia fetare me një drejtim apo parti të caktuar politike, është një gjë që ideologët e parë të nacionalizmit shqiptar e kanë kundërshtuar ashpër. Etosi i nacionalizmit shqiptar asnjëherë nuk ka funksionuar mbi bazën e përkatësisë ekskluzive fetare. As shoqëria e Kosovës që po ndërtohet nuk duhet të pasqyrojë përkatësitë e veçanta fetare në ideologji të veçanta politike. Në të vërtetë kjo po ndodh me bashkësinë serbe në Kosovë në saje të një mendësie të formuar me kohë që identitetin dhe nacionalizmin serb e lidh ekskluzivisht me Fenë ortodokse. Duke qenë se nuk e imagjinojnë përkatësinë kombëtare dhe nacionalizmin pa një përkatësi të veçantë fetare, serbët nuk reshtin së provuari për të vënë shenjën e barazimit të shqiptarëve në Kosovë me myslimanë, madje “fundamentalistë” e “terroristë”. Fatmirësisht, shqiptarët që ishin mësuar se fetë nuk duhet të përçajnë kombin i shpëtuan kësaj kurthe, dhe kjo propagandë nuk ka pirë ujë në opinionin ndërkombëtar. Tash shqiptarët e Kosovës, si shumicë në shtetin e ri, duhet të orientojnë përpjekjet e tyre nga çrrënjosja e kësaj mendësie tek bashkësia serbe, e jo të përvetësojnë këtë mendësi duke bërë politika që çojnë në drejtim të politizimit të feve.

Megjithëse politizimi i bashkësive fetare paraqet një tendencë për kërcënim të kohezionit shoqëror, ky reagim i mundshëm i grupeve të caktuara të xhematit mbetet në suazat demokratike, përderisa zgjidhjen e kërkon brenda institucioneve shtetërore dhe sjelljeve të lejuara në demokraci, si protesta, etj. Më shumë se sa politizimi i grupeve fetare do të duhej të na brengoste nëse reagimi i tyre do të çonte në një drejtim anti-demokratik si rezultat i humbjes së besimit tek institucionet e shtetit, procedurat demokratike dhe politikanët e organizatat (si Bashkësia Islame, për shembull) të cilët megjithatë zgjidhjen e problemeve kërkojnë ta gjejnë brenda institucioneve të shtetit dhe rrugët tjera joinstitucionale demokratike. Rrjedhimisht, shpresat do të vareshin tek subjekte politike dhe organizata që thërrasin për mënyra radikale të zgjidhjes. Ky është shans që lakmues të ndryshëm për lidership nuk e lejojnë t’iu ikë. Ujë në mulli të tyre çon edhe injorimi e margjinalizimi, madje demonizimi i zërave të moderuar që do të ishin si alternativë më e mirë e ekstremistëve.

Paralelisht, por jo paradoksalisht, shmangia e indoktrinimit fetar si pasojë e mësimit të feve në lëndë të veçanta në shkolla publike (argument pro ndalimit të mësimit fetar në shkolla), forcon edhe më ndikimin dhe autoritetin e predikuesve fetarë duke hapur më gjerë dyert e mënyrave të pafundme të indoktrinimit fetar e sektar si dhe mostolerancës për fetë dhe filozofitë e tjera jetësore përmes mediave propaganduese, që nga predikimet nëpër xhamia e kisha e deri tek ato nëpër platforma interneti. Njerëz të bindur që nuk mendojnë me kokat e tyre, por janë kurdoherë të prirë të pranojnë “të vërtetat” e gatshme e militantë që kurdoherë janë të gatshëm të çohen për të mbrojtur “të vërtetën” ka më shumë gjasë të krijohen nëpër mexhlise e kongregacione fetare se sa nëpër shkolla. Në seancën kur u sollën këto vendime, u kuvendu për pro-et-kontra dhe për “rrezikun” e “përparësitë” e lëndës së “edukatës fetare” në shkolla, por jo edhe për efektet e mundshme që mund të pasojnë si rezultat i refuzimit të kësaj kërkese, ose për zgjidhjet më të mira në kontekstin tonë. Ishte dashtë që ligjvënësit tanë të mendojnë edhe për këtë efekt të mundshëm, se kërcënimi i “fundamentalizmit islamik” për shtetin e Kosovës dhe unitetin kombëtar mund të bëhet një profeci vetëpërmbushëse.

Dhe kulmi i gjithë absurdit në këtë vorbull telashesh është të shohësh se si debati publik rreth këtyre çështjeve nuk po udhëhiqet me arsyetime gjakftohta dhe intelektuale, por me tone patetike. Debat që të duket se nuk po synon negocimin e dallimeve përmes diskutimit racional me qëllim të gjetjes së zgjidhjeve më të mira, por vetëm të qesë barut në zjarr. Mendoj se çështja është shumë serioze për t’u lënë në mëshirë të thirrjeve histerike që transmetohen nëpër televizione e shtypen nëpër gazeta. Kjo mënyrë e të debatuarit po e nxeh gjithnjë e më tepër debatin, dhe me të edhe shoqërinë kosovare. Kështu, opinioni publik po krijohet në këtë klimë të polarizuar ku hapësira e diskutimit po bëhet mejdan grindjesh ndërmjet dy pikëpamjeve të kundërta. Aty zihen vetëm këto dy pikëpamje duke mos lejuar mundësi për një pozicion të tretë më kritik.

Botuar në version të shkurtuar në Zëri më 23 shtator 2011.

Mbi Veriun, sovranitetin dhe mbikëqyrjen ndërkombëtare

Gëzim Selaci

Intervenimi i Prishtinës zyrtare në veriun e vendit për të kontrolluar pikat doganore atje zgjoi një ndjenjë të shkurtër krenarie tek qytetarët e Kosovës. Propaganda shkrepi iluzioni se më në fund do të jemi zot në tokën tonë. Mirëpo, në radhë të parë, intervenimi në fjalë nuk kishte për qëllim imponimin e plotë të sovranitetit shtetëror në veri, por një fushë të ngushtë, domethënë zbatimin e sistemit doganor të shtetit të Kosovës në dy pika të kufirit verior të Kosovës. Për funksionalizimin e plotë të sistemit administrativ, policor dhe të drejtësisë, as që bëhet fjalë. Sidoqoftë, intervenimi në fjalë rezultoi me një mjegullim e  të cilën qeverisë tonë po i pëlqen ta quajë “Marrëveshje” që zor mund të thuhet se po gjen zbatim në praktikë. Për momentin, në ato pika kufitare veriore të shpallura si “zona të sigurta ushtarake” nuk u vendos dogana e Kosovës dhe ato nuk funksionojnë si pika normale kufitare. Kjo gjendje me gjasë ka me zgjatë deri në vazhdimin e negociatave ndërmjet Prishtinës e Beogradit. Komentuesit me të drejtë kanë tërhequr vëmendjen ndaj imponimit të Serbisë si palë në negociatat për çështjen e veriut.

Kredencialet “veriore”

Pavarësisht se “miqve ndërkombëtar” – të cilët nuk janë mësuar të shohin Kosovën të sillet si sovran – nuk ua ka pëlqyer intervenimi policor i urdhëruar nga Qeveria, ai ishte një spektakël që u përcoll me kujdes me fotografi e raportime nga vendi i ngjarjes nga mediat që lanë mbresa jo të dobëta tek publiku. Kryeministri u rishfaq në skenën politike duke rikthyer përkrahjen e publikut si një lider i fortë dhe i pakompromis në përpjekjet e tij për interesin e shtetit. Nuk do mend se kjo e ka shpëtuar kryeministrin atë nga akuzat që i bëhen vazhdimisht dhe për një kohë relativisht të gjatë nga opozita për keqqeverisje, hajni e tradhti, por edhe ai ia doli të largojë vëmendjen ndaj tensioneve brenda partisë së tij që janë shkaktuar nga telashet me menaxhimitn e ekonomisë, hetimet ndaj pjesëtarëve të lartë të partisë së tij, e kështu me radhë.

Kjo nuk është hera e parë që problemi i veriut përdoret si kartë nga politikanë për kredenciale shtetbërëse e patriotike, por pa një vullnet të dëshmuar, vendosmëri e plan bindës për zgjidhjen e tij. Pavarësisht se kjo ka mundur t’ia rikthejë përkrahjen publike të kryeministrit dhe qeverisë së tanishme, del se intervenimi në veri ishte i suksesshëm në kuptim të efektit medial dhe rikthimit të përkrahjes publike, por i pamenduar mirë dhe një hop i rrëmbyeshëm jocilësor e i pasuksesshëm drejt integrimit të pjesës veriore të vendit.

Natyra e vërtetë e problemit në veri

Problemin e veriut nuk duhet nënvlerësuar duke ndërmarrë kësi aksione të pamenduara mirë dhe për të cilat shteti nuk ka takat. Veriu është një problem më i vjetër se sa vetë shteti i Kosovës. Dështimi dymbëdhjetëvjeçar për të përfshirë atë pjesë brenda kufijve të juridiksionit kosovar dhe për të integruar bashkësitë në shoqërinë më të gjerë kosovare, nuk mund të zgjidhet me një akt të vetëm politik që ngërthen një aksion policor, por me strategji më të plotë që do t’iu adresohej edhe çështjeve të tjera të kompleksitetit të problemit të veriut. Të mos harrojmë se vendimi për formën e pavarësisë së Kosovës dhe natyrën e pranisë ndërkombëtare në të ka qenë shumë i ndikuar nga pasojat që Kosova e pavarur do të mund të kishte për pakicat e saj. Shoqëria e gjerë kosovare ka dështuar të integrojë pakicën etnike serbe të kësaj pjese të vendit. Derisa të mos e bëjë këtë, Kosova do të vazhdojë të përballet me pasojat e përdorimit të pakicave të saja si mashë e atyre që nuk ia duan të mirën asaj.

Rezistenca serbe atje duhet të na vetëdijësojë, jo për ndonjë problem etnik apo nacionalist serb, por për shkallën e kontrollit të ekonomisë dhe mjeteve të detyrimit nga bandat e krimit që operojnë atje me leje a përkrahje nga Beogradi dhe bekim nga Kisha serbe. Çështja e veriut nuk është nacionale, por e mungesës së shtetit dhe sundimit të bandave kriminale serbe në të cilat janë të përfshirë edhe kriminelë shqiptarë. Në thelb, problemi nuk është nacionalist, nëse këqyret konteksti më i gjerë i strukturave të pushtetit në atë pjesë të vendit, por është problem i motiveve politike dhe luftërave për pushtet ndërmjet elitave politike e ekonomike në atë pjesë, por edhe në Serbi. Të mësuar nga shkolla e Millosheviqit, kriminelët atje u fryjnë ndjenjave nacionaliste sa herë që dikush provon të imponojë sundimin e ligjit dhe kërcënon interesat e tyre.

Andaj, problemit duhet qasur jo nga një perspektivë patriotike apo nacionaliste drejtuar kundër “nacionalistëve serbë”, e ndoshta as nga një qasje që ndërmerr masa të ndërsjella ndaj Serbisë duke e bërë kështu një problem politik midis dy shteteve, por nga një perspektivë që këmbëngul në shtrirjen e sundimit të ligjit në atë pjesë të vendit dhe lufton bandat e krimin i cili është shumetnik. Kjo e dyta do të mund të funksionalizohet menjëherë duke kap e ndëshkuar vrasësit e zyrtarit të policisë speciale gjatë këtij aksioni.

Sovranitet pa garanci

Ndoshta puna e parë që duhet të mendohet para se t’i hyhet çfarëdo përpjekjeje të dhunshme për imponimin e autoriteteve të Prishtinës në veri të vendit është se kush do ta garantojë sovranitetin atje? Kush do t’i sigurojë doganierët për të kryer punën e tyre, në kësi raste? Sa për autorizimet dhe mundësitë e njësisë speciale të Policisë së Kosovës, u pa… Në anën tjetër, sado që retorika politike dhe folklori jonë bashkëkohor e quan Forcën e Sigurisë së Kosovës (sikurse Trupat e Mbrojtjes së Kosovës më parë) “ushtri të ardhshme”, ajo mbetet një forcë civile për intervenime emergjente.

Këtu hyjnë lojtarë të tjerë në skenë. Por, ata nuk janë të Kosovës, sado që janë për Kosovën:  Eulexi dhe Kfori. Nga xhirimet prej terrenit është parë se si zyrtarët e Euleksit iknin me vrap nga rebelët. Kfori në anën tjetër si një forcë për Kosovën e udhëhequr nga Nato, ka një mision që respekton Rezolutën 1244 dhe qëndrim neutral ndaj statusit të Kosovës (me fjalë të tjera nuk e njeh shtetin e Kosovës), është i interesuar që të mos ketë vrasje dhe përleshje në rrugë, jo më shumë. Ai nuk është aty për të garantuar sovranitetin e asnjë shteti.

Në mungesë të instrumenteve shtetërore që mundësojnë shtrirjen e sovranitetit, në të vërtetë, atje status quo-ja po vazhdon dhe territori është i kërcënuar nga rebelë të cilët në çdo kohë janë të gatshëm për të bllokuar rrugë, djegur objekte shtetërore dhe vrarë zyrtarë policorë. Natyrisht këta rebelë janë të udhëhequr nga bandat kriminale dhe Serbia që orë e çast shkel integritetin territorial dhe sovranitetin e Kosovës. Kjo nuk domethënë që në pjesët e tjera të Kosovës nuk ka krim dhe atë ndoshta në majat e administratës publike edhe klasës politike, porse – së paku – në këtë pjesë krimi i konkurron organeve shtetërore (pra de jure krimi nuk pranohet), ndërsa krimi në veri të vendit është vetë “ligji” dhe vetë “shteti”.

Mirëpo, kjo gjendje nuk mund të vazhdojë edhe gjatë dhe, nëse Prishtina nuk ka sukses në zbatimin Kushtetutës atje, në bisedimet e nisura me Serbinë do të flitet edhe për veriun, ndërsa Kosova do të detyrohet që serbëve t’ua pranojë një autonomi shumë më të gjerë seç parasheh Plani i Ahtisarit.

Deri në pasjen e një plani më të mirë, mbetet që shtrirjen dhe ruajtjen e sovranitetit në veri të vendit ta garantojë retorika që zë vend në maje të gjuhëve të politikanëve, si dhe këngët e zjarrta folklorit tonë bashkëkohor të llojit “with or frends sajd baj sajd, tudej kosova iz sovran”.

Shteti i mbikëqyrjes ndërkombëtare

Kjo përpjekje për kontrollin e kufirit verior duhet të vazhdojë drejt shtrirjes së sovranitetit në tërë e territorin e vendit. Nëse kjo rezulton e dështuar, do të provonte (edhe njëherë) se shoqëria e Kosovës është e paaftë për të qenë zot në shtëpinë e saj (apo sovran siç quhet). Nuk duhet harruar se shteti i Kosovës është i kushtëzuar. Edhe pse sovraniteti legal/juridik i është dhënë Kosovës, megjithatë, shkalla e autoritetit dhe forma e mbikëqyrjes së pushtetit ndërkombëtar në vend varet nga ajo se sa Kosova do të jetë e aftë të ndërtojë sovranitetin empirik duke ndërtuar institucione politike legjitime, efektive dhe të qëndrueshme që do të mund të kryejë përgjegjësitë ndaj qytetarëve të vet.
Nëse vlerësojmë sipas përkufizimit të shtetit modern të dhënë nga teoria e shtetit (për shembull Max Weber thoshte se e veçanta e shtetit është pasja e monopolit të ushtrimit legjitim të dhunës dhe detyrimit brenda territorit të caktuar), Kosova  nuk është një shtet në kuptim të plotë të fjalës. Sado që shteti i Kosovës është një projekt ndërkombëtar (lexo: perëndimor) dhe një pjesë e problemeve aty nuk zgjidhen dot pa vullnetin e “bashkësisë ndërkombëtare”, e ndër to – mund të argumentohet – edhe problemi i veriut, nëse shtetit të Kosovës i shtohet epiteti “në dështim” apo “i dështuar”, gishti fajësues ndoshta do të drejtohet nga ne, ndoshta nga aktorët ndërkombëtarë, por pasojat e të jetuarit në atë shtet do të rëndojnë vetëm mbi ne.

Natyrisht, pasoja e menjëhershme e klasifikimit të shtetit të Kosovës si i dështuar do të jetë pretekst për shtimin e mbikëqyrjes dhe kontrollit ndërkombëtar në saje të diskursit të “shtetit të dështuar apo në dështim” që përligj aktorë ndërkombëtarë të trajtojnë ato shtete si fëmijë që duhet dëgjuar këshillat e më të mëdhenjve dhe më të mençurve. Në shërbim të kësaj marrëdhënieje paternaliste krijohen administratat ndërkombëtare që marrin përsipër misionin e mbikëqyrjes së shteteve në fjalë. Dhe, shpresoj, se ne kosovarët e dimë se cili është ndikimi i këtyre  politikave ndërkombëtare në projektin e ndërtimit të shtetit që ulin rolin e qytetarëve në pranues pasivë të planeve të jashtme për vendin tonë…

Botuar në Kosova Sot më 17 shtator 2011.

Kriza e ideve dhe ‘heronjtë shpëtimtarë’

Gëzim Selaci

Mungesa e reflektimeve, debatit të ideve, analizave e propozimeve për zgjidhje të problemeve të thella ekonomike, sociale e politike është plotësuar me brohoritje sloganesh, ngritje flamujsh e simbolesh, sharje e akuza të ndërsjella dhe veprime të pamenduara. Për më tepër, mospasja e ideve mund të zgjojë edhe shpresa të kota tek ‘heronj shpëtimtarë’ më parë se sa të provokojë ndonjë kryengritje popullore.

Është e qartë se skenës politike kosovare nuk i mungojnë partitë. Mirëpo, ajo për një kohë të gjatë është e mbizotëruar nga parti të njëjta që ideologjikisht nuk dallojnë ndërmjet vete. Prandaj, përkundër numrit jo të vogël të partive kjo nuk përbën larmi qëndrimesh, ideologjish e programesh.

Fushatat parazgjedhore dhe debatet ndërpartiake publike përshkohen, në njërën anë, nga turri i partive opozitare kundër partive në pushtet (që shpeshherë marrin karakter neveritës ndërpersonal), dhe, në anën tjetër, nga pozicioni (me çdo kusht) mbrojtës i partive në pushtet. Mirëpo, përveç sloganeve, partitë në pushtet nuk ofrojnë ide konkrete e programe të hollësishme bindëse për t’iu adresuar problemeve të shtetit tonë të ri dhe çështjeve të cilat i rëndojnë qytetarët e vendit. Më mirë nuk qëndrojnë as partitë në opozitë të cilat dështuan të propozonin një person për president dhe tash kemi një presidente që u zgjodh ashtu si u zgjodh, të mos flasim për formulime të propozimeve e planeve alternative.

Që të dy grupet e partive, në pushtet apo në opozitë qofshin, qëndrojnë në njërën prej dy skajeve: nga njëra anë ka parti që kanë humbur çdo ideal udhëheqës, e në anën tjetër, parti që me lehtësi shpërfillin hendekun e madh ndërmjet idealeve dhe realitetit. Të parët, të ngulfatur nga mbizotërimi i liderëve dhe të kurthuar në lëmshe korruptuese, interesa personale e grupore, më shumë i preokupon zhvillimi i rrjetave të patronazhit politik (militantë, votues e biznesmenë) e të nepotizmit dhe krijimi i organizatave parapolitike (media e OJQ partizane, etj) dhe kështu më shumë i përngjajnë grupimeve klanore se sa ndonjë organizate që promovon politika të caktuara apo përfaqëson ndonjë zë qytetar. Ndërkaq, kategoria tjetër që nuk ndalet për të reflektuar në qetësi shpeshherë hidhet në veprime të cilat në rastin më të mirë janë qesharake, por edhe të rrezikshme kur kanë për qëllim ikjen prej problemeve reale. Këtë e ilustron shembulli që për dikë, zgjidhja e ‘çështjes kombëtare’, përmes bashkimit të kombit në një shtet, i bëka çare pothuaj të gjitha halleve të Kosovës, ndërkohë që, së paku tash për tash, është një ide e vështirë, mos me thënë e pamundur, apo e pasigurt për t’u jetësuar, për arsye të ndryshme.

Kryengritjet e pashpresa

Disi besohet, sado që jo së shpejti, se pakënaqësia e qytetarëve me atë që u ofron shteti, humbja e besimit tek politika dhe zhgënjimi i tyre me liderët politikë do të shpërthejë në kryengritje. Kjo është ajo që pritet, sado që me durim, nga një numër komentuesish politikë e shoqërorë.

Është e qartë gjendja e vështirësuar ekonomike e popullsisë, papunësia e lartë, veçimi i rinisë nga pjesa tjetër e botës, numri i nxënësve dhe studentëve jokompetentë që prodhon sistemi jonë arsimor… Të gjitha këto nuk i mohon njeri, mirëpo se kjo disi me automatizëm do të nxjerrë njerëzit në rrugë për t’u rebeluar kundër autoriteteve, kjo është e pasigurt. Duket se ne kosovarët kemi një marrëdhënie të tillë me autoritetin që zor se e kundërshtojmë edhe kur të na hipin në qafë pamëshirshëm. Paralelet që dikush mund t’i bëjë me ‘Pranverën arabe’, jo që nuk po vërtetohen në praktikë, por as janë të sakta konceptualisht: vendet e ‘Lindjes së Mesme’ në të cilat pati kryengritje kanë ekonomi me rritje vjetore minimum 5-6% të prodhimit bruto shoqëror, ndërsa ato shoqëri përbëhen nga klasa të mesme të konsoliduara ose në krijim. Dhe kur të kesh një klasë të mesme që ka të ardhura sa për të jetuar një jetë të dinjitetshme, atëherë edhe pritshmëritë e kësaj shtrese të popullatës janë më të mëdha nga shteti: për arsim cilësor, shanse pune, të ardhura më të larta, dhe mbase për më shumë demokraci. Ekonomia e Kosovës nuk ka rritje; papunësia po shtohet; ndërsa, falë sistemit klientalist, paraja merret nga duart e shumicës për të shkruar tek një pakicë që po pasurohet gjithnjë e më shumë në dëm të të tjerëve dhe po pamundëson krijimin e klasës së mesme. Nëse duhet besuar teorizimeve të shoqërisë, në këto kushte të privimit të lartë social, kryengritjet nuk kanë me ndodhë. Vetëm atëherë kur njerëzit besojnë se mund të arrijnë në shumë se sa që shteti u lejon, ata priren më shumë për kryengritje.

Mundësia për kryengritje sociale ose politike në Kosovë jo që nuk mund të pritet në një të ardhme të afërt, por ajo mund të jetë e kotë pa vizion për një tranzicion të vërtetë demokratik: çlirim nga paternalizmi i jashtëm dhe patronazhi politik vendës, liri intelektuale, llogaridhënie e pushtetarëve ndaj qytetarëve, ekonomi e çliruar nga marrëdhëniet klienteliste, e kështu me radhë.

Toka e heronjve

Pra, ajo që i mungon shoqërisë kosovare janë zhvillimi i ideve që do të ishin hapi i parë drejt adresimit dhe zgjidhjes së problemeve të grumbulluara me vite në Kosovë. Dhe, meqë mungojnë reflektimet, analizat,  planet e programet të cilat do të shërbenin si platformë politike për çdo njeri të zgjuar e të vullnetshëm për t’i implementuar ato, qytetarët (në mesin e të cilëve nuk ka gatishmëri për kryengritje, siç provova me argumentu) mund të ngatërrohen dhe shpresat t’i varin tek ‘heroi’ i pritur i cili si me magji ka me i zgjidhë problemet e grumbulluara. Duke qenë se shumë liderë politikë nuk kanë dhënë provimin e të qenit për qytetarë dhe shpresat tek ata janë venitur, njerëzit mund të gjejnë ‘heroin’ e pritur tek liderët e rinj. Kjo tek ne – dhe në cilëndo shoqëri që ka sado pak procedura formale demokratike të zgjedhjes së pushtetarëve, por jo edhe kulturë të qytetarisë aktive – është një shans që persona me ambicie politike nuk e lëshojnë t’ju ikë; të atillë që në mënyrë të shkëlqyer flasin për degjenerimin e politikanëve (rivalëve të tyre) në njërën anë, dhe për qëllimet e tyre të mira, në anën tjetër, dhe për atë se si ju bën për popullin dhe hallet e tyre.

Mirëpo, për këto nuk kemi nevojë dhe kështu nuk zgjidhen problemet. Përkundrazi, kur të zënë vend në gojë të demagogëve, ato veç i thellojnë problemet. Të kujtojmë se në këtë mënyrë kanë marrë pushtetin shumë liderë që më vonë janë shndërruar autoritarë, autokratë e diktatorë. Pa garanci institucionale se liderët e partitë do të përfaqësojnë interesat e qytetarëve dhe sidomos votuesve të tyre dhe se nuk do të degjenerohen në organizata që i shërbejnë vetëm vetvetes, ‘heronjtë’ munden me qenë të rrezikshëm. Andaj, nuk na duhen ‘heronj’, por mekanizma të cilat partitë dhe përfaqësuesit e popullit do t’i bënin të ndjeshëm ndaj kërkesave dhe kritikës së votueseve.

Përfundim

Për të përfunduar, në vend të heronjve dhe përpara lëvizjeve e aksioneve, mendoj se nga inteligjencia e shoqërisë dhe specialistët e fushave përkatëse kërkohet të vrasin mendjen e të reflektojë më shumë mbi atë se në kontekst të pavarësisë së mbikëqyrur, rregullimit të ndërlikuar të pushteteve, shoqërisë së ndarë mbi baza etnike, si është e mundur veprimtaria politike në të mirë të qytetarit; përse liderët po korruptohen dhe cilat munden me qenë zgjidhjet; si të dilet nga kriza e thellë ekonomike dhe si të rritet punësia; cili duhet të jetë raporti i autoritetit vendës politik me atë ndërkombëtar; si të kapërcehet Plani i Ahtisarit dhe të bëhet Republika; si të jetësohet shteti i së drejtës dhe sundimi i ligjit dhe çfarë probleme ka kultura dhe shoqëria jonë me ligjin; përse e si është politizuar e pronësuar shërbimi civil në administratën shtetërore e publike, e kështu me radhë. Natyrisht, që inteligjencia dhe specialistët të kryejnë këtë detyrë, shoqëria nuk duhet ndëshkuar mendimin jokonforumues dhe shprehjen e lirë, por duhet krijuar atyre mundësi për reflektime e analiza, të lejojë dhe promovojë një ambient të volitshëm për debat demokratik të ideve dhe formulim të propozimeve. Më pas, mbi këto do të hartoheshin modele të veprimit të informuar institucional e joinstitucional.

Botuar në Kosova Sot më 20 gusht 2011.

Kombi i papërfytyrueshëm kosovar

Gëzim Selaci

(Version i plotë)

Është e habitshme prirja e njeriut për të ngritur çështje të cilat nuk ekzistojnë dhe nuk janë të nevojshme. Një nga çështjet e këtilla në diskutimet publike është ‘kombi kosovar’. Debatet në lidhje me këtë kanë të bëjnë me pyetjen nëse duhet formuar ‘kombin kosovar’, si domosdoshmëri për suksesin e shtetit të Kosovës, ky i fundit ka me lindë ‘kombin kosovar’. Debate të nxehta janë bërë duke dashur t’i jepet përgjigje kësaj pyetjeje të panevojshme. Mirëpo, mendoj se përpjekja për t’i dhënë përgjigje kësaj nuk çon askund, ngase pyetja është e shtruar gabimisht.

Në opinionin publik garojnë dy ide të ndryshme dhe ndoshta të kundërta në lidhje me ‘çështjen’ e ‘kombit kosovar’. Njëra thotë se me qenë lojal ndaj shtetit të Kosovës duhet që në mënyrë të domosdoshme të përfytyrosh një komb të ri qytetar të quajtur ‘kosovar’ (duke mos pasur nevojë të heqësh dorë nga përkatësia shqiptare në kuptimin etnik), ndërsa tjetra – që kombin e kupton në sensin etnik – thotë se besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare.

Ideja e parë, që e kupton kombin në sensin qytetar dhe territorial, beson se, për të realizuar shtetin e ri, na duhet të përfytyrojmë ‘kombin qytetar kosovar’, ose se shteti i ri ka me kriju ‘kombin e ri kosovar’. Ideja e dytë, ndërkaq, që thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një, është një pikëpamje tipike nacionaliste etnike-gjenealogjike që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik.

Si rrjedhojë, janë krijuar tre mite. Miti i parë thotë se ‘kombi kosovar’ është i domosdoshëm për suksesin e shtetit të Kosovës, ngase vetëm kështu arrihet uniteti shoqëror i nevojshëm për suksesin e shtetit. Miti i dytë thotë se suksesi i shtetit të Kosovës do të lindë doemos ‘kombin kosovar’. Miti i tretë, që këto ide i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare, thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm për aspiratat e shqiptarëve në Kosovë që gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, këto mite nuk qëndrojnë. Miti i parë harron se uniteti politik është i mundshëm edhe pa krijimin e ‘kombit kosovar’. I dyti përgënjeshtrohet nga ideja se shteti mund apo do të kapërcejë përçarjet ndërmjet etnive apo kombeve, por jo domosdoshmërisht duke rezultuar me lindjen e një kombi unik. Ndërsa miti i tretë është anakronik dhe me dashje harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë njësoj.

Në vazhdim do të diskutoj të metat e këtij debati dhe mitet e dala prej tij duke dhënë propozimet e mia se çfarë na duhet për të siguruar unitetin shoqëror në Kosovë.

Uniteti politik pa një ‘komb kosovar’

Ndiej njëfarë simpatie për këtë debat, për aq sa ai reflekton nevojën për sajimin e një identiteti të përbashkët në Kosovën shtet. Për të tejkaluar ndarjet socio-ekonomike dhe kulturore dhe për të kultivuar një ndjenjë të përbashkët bashkësie, shtetet moderne ndërmarrin masa të ndryshme. Prej tyre më të zakonshmet janë qytetaria – që nënkupton se të gjithë qytetarët e një shteti janë të barabartë para ligjit – dhe kombësia – që nënkupton një ndjenjë solidariteti i bazuar në përkatësi kombëtare – apo së paku një unitet politik – që nënkupton një ndjenjë dhe përkushtim i përbashkët politik.

Në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike. Mirëpo, për t’iu adresuar këtij problemi duhet bërë pyetje të duhura, se pyetjet e gabueshme nuk çojnë askund. Përpjekja për t’i dhënë përgjigje ‘nevojës për kombin kosovar’ nuk çon askund, ngase pyetja është e shtruar gabimisht. Çështja nëse duhet shpikur apo jo një identitet kosovar në kuptim të identitetit kombëtar është e kotë në një kontekst ku kombi kuptohet si identitet etnik e kulturor. Madje, ajo as është nevojshme; askush nuk po kërkon që të bëhet një gjë e tillë. Ky nuk ka qenë kusht as për pavarësinë e kushtëzuar të Kosovës dhe pra nuk kërkohet as prej projektuesve të shtetit të Kosovës.

Andaj, në vend se të pyesim nëse duhet të shpikim një ‘komb kosovar’, pyetja duhet me qenë se çfarë uniteti na duhet për të formuar shoqërinë kosovare.

Mundësitë për një identitetit politik mbi-etnik

Mbroj qëndrimin se nuk është i domsodoshëm sajimi i një kombi unik për të arritur një shkallë uniteti në shoqëritë shumetnike apo shumëkombëshe që do të mundësonte funksionimin e shtetit. Mendoj se në vend na duhet një unitet politik dhe, për të arritur këtë, na duhet të sajojmë një identitet të përbashkët politik dhe jo domosdoshmërisht kombëtar. Për suksesin e një shteti të ri, është e mjaftueshme që popullata brenda territorit të atij shteti të jetë një në kuptimin politik, pavarësisht kombësisë së tyre. Kjo mund të bëhet përmes theksimit të disa vlerave të përbashkëta politike që mundësojnë kohezion shoqëror dhe ndjenja të identifikimit të përbashkët, por duke njohur e ruajtur diversitetin kombëtar e etnik. Zvicra, Britania dhe Kanada, si shtete shumëkombëshe, e kanë bërë këtë në mënyrën e tyre. Nëse ata kanë mundur të formojmë entitete unike politike që në gjirin e tyre përfshijnë kombe të ndryshme, mundemi edhe ne. Në Kosovë do të mund të theksoheshin dhe zhvilloheshin disa vlera të përbashkëta historike, politike, kulturore, e gjeografike, të grupeve kombëtare e etnike që janë krijuar për dekada me radhë, por edhe vlera të krijuara nga lufta e fundit kundër Millosheviqit që do të mund të krijonin ndjenja të forta të identitetit të përbashkët politik, si bazë për identitet mbi-etnik, por duke ruajtur dallimet kombëtare.

Një mënyrë se si do të mund të bëhej kjo është përmes rikrijimit të simboleve mitike. Serbia, Kosova dhe bashkësia ndërkombëtare ka humbur shansin që arrestimi dhe gjykimi i Millosheviqit të përdoret si simbol i përfundimit të epokës shoviniste në Kosovë, dhe që personaliteteve, shqiptare dhe serbe, që kundërshtuan regjimin e tij t’u jepet një kuptim që simbolizon kryengritjen dhe luftën kundër çdo shovinizmi e shtypje të cilitdo grupi etnik në shoqërinë kosovare. Për shembull, Adem Jashari si ‘komandant legjendar’ i UÇK-së që ka luftuar për ‘Kosovën shqiptare’, natyrisht, është i papajtueshëm me mitin serb për Kosovën ‘zemër të Serbisë’. Së këndejmi, për këto dy diskurse nacionaliste, Adem Jashari është figurë e diskutueshme. Kështu, ai, por edhe personalitete të tjerë shqiptarë e serbë në Kosovë e Serbi që kundërshtuan regjimin e Millosheviqit, të gjithë njësoj, do të mund të quheshin heronj të luftës dhe politikës anti-shoviniste. Një shkrim i tillë i historisë do të krijonte një bazë të fortë për një identitet të përbashkët mbi-etnik, për bashkëjetesë të të barabartëve në Kosovë dhe shteti i Kosovës nuk do të perceptohej nga grupet joshqiptare vetëm ndërrim i raportit të forcave në këtë shtet të ri.

Pengesat e qytetarisë në Kosovë

Shpresa se shteti i Kosovës ka me lindë ‘kombin qytetar kosovar’ është e kotë në një kontekst kulturor ku ndjenjat kombëtare më tepër kanë qenë të lidhura me elemente etno-kulturore (si gjuha e përbashkët, për shembull, mitet e prejardhjes së përbashkët – ‘gjaku’, e të ngjashme) dhe as që është e parashikueshme se do të ndërrojë kjo. Arroganca e disa individëve ‘të iluminuar’ e të vetëshpalur pararojë e ‘kombit kosovar’, nuk ka me ndryshu këtë mendësi.

Mendoj se në shoqërinë e re të Kosovës është e nevojshme të mendohet se si të arrihet uniteti politik në kontekst të përçarjeve ndër-etnike e që mund të bëhet edhe pa idenë e formimit të një ‘kombi kosovar’. Strategjia ndërkombëtare angazhohet që identiteti i përbashkët politik të arrihet përmes krijimit të një shoqërie ku sundon ligji (Eulex-i është krijuar për këtë), respektimit të të drejtave të njeriut dhe të pakicave (të detyrueshme me Planin e Ahtisarit dhe të integruara në Kushtetutë), aspiratat e përbashkëta për anëtarësim në Bashkimin Europian (si devizë për legjitimimin e qeverive në vend), e kështu me radhë. Ndonëse, kjo strategji duket e përshtatshme, sukseset e janë tejet të pakta. Por, pavarësisht nga mossuksesi i politikave, qëllimet (apo së paku disa prej tyre) mbesin të justifikueshme.

Megjithatë, procesi i krijimit të identiteti unik politik dhe qytetarisë kosovare po duket të jetë i vështirë. Sfida është të zbatohet sundimi i ligjit në tërë territorin dhe segmentet e shoqërisë, në mënyrë që vendi të bëhet një shtet ku entitetet etnike do të formojnë një shoqëri unike në të cilën do të jetojnë dhe prosperojnë. Fuqizimi i institucioneve vetëqeverisëse në Kosovë mund të lehtësojë kapërcimin e përçarjeve kombëtare/etnike, apo së paku t’i vë në rend të dytë këto dallime. Nëse Kosova do të funksionojë si shtet i suksesshëm, forca e shtetit për të krijuar një identitet mbi-etnik, i bazuar në një ide të qytetarisë së përbashkët, apo në një “patriotizëm kushtetues”, nuk duhet të nënvlerësohet.

Vështirësitë e identitetit mbi-etnik

Mirëpo, përveç rrethanave objektive politike dhe shoqërore, në procesin e krijimit të unitetit politik dhe qytetarisë, ndikim të pamohueshëm ka edhe klasa politike. Ajo, së bashku me inteligjencinë e shoqërisë mund të caktojnë drejtimin e politikave identitare drejt nacionalizmit etnik-kulturor apo drejt qytetarisë së përbashkët. Pra, mundësia e arritjes së një uniteti politik, përmes krijimi të një identiti të bazuar në qytetarinë e përbashkët, varet edhe prej elitave politike e kulturore të shoqërisë të cilat mund ta promovojnë atë apo ta paraqesin si kërcënim për identitetin kombëtar a etnik të grupeve përkatëse.

Të motivuar politikisht, klasa politike mund të përdorë ndjenjat nacionaliste për motive politike, si për shembull për të arritur në pushtet dhe për të legjitimuar atë. Ndoshta klasa politike në Kosovë, e shtyer nga pasioni për pushtet dhe nevoja për ta legjitimuar atë, ka anuar nga ligjërimi etno-nacionalist për të përkthyer ndenjat nacionaliste në mbështetje të masave. Prandaj, deri sa diskursi pro ‘kombit shqiptar’ dhe ai pro ‘kombit serb’ janë leva që ndihmojnë me fitu vota nga qytetarët si dhe përkrahje nga Serbia përkatësisht, askujt prej politikanëve në Kosovë nuk i levërdis me promovu sinqerisht idenë e qytetarisë së përbashkët (aq më pak ‘kombit kosovar’). Natyrisht, kjo nuk nënkupton se klasa politike kosovare shqiptare ka një projekt nacionalist shqiptar, por se ligjërimi nacionalist mbetet në nivel të retorikës.

Veç kësaj, kapërcimi i politikave etno-nacionaliste dhe mundësia për një identitet të përbashkët qytetar apo unitet politik në Kosovë ka vështirësi serioze. Së pari, përkundër faktit historik se shqiptarët, serbët dhe grupet e tjera etnike në Kosovë kanë njëfarë tradite të përbashkët, mundësia e lindjes së një identiteti mbi-etnik pengohet nga vlera ose karakteri që i është dhënë çështjes së statusit të Kosovës, ashtu që statusi është lidhur me identitetin e grupeve etnike që jetojnë aty. Dua të them se statusi i caktuar politik i Kosovës kuptohet si kërcënimin për njërin nga identitetet e dy grupeve kryesore etnike që jetojnë në të.

Së dyti, angazhimi ndërkombëtar në vend ka efektin e dëmshëm në dhënien e shansit për formimin e unitetit politik në shoqërinë kosovare. Për shembull, në emër të rregullimit të sistemit politik përmes masave që nga aktorë dhe agjenci ndërkombëtare vlerësohen si zgjidhje më e mirë për Kosovën, debati dhe dialogu politik ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve të Kosovës dhe sjellja e pikëpamjeve të ndryshme politike për diskutim në sferën publike është penguar. Si pasojë, nuk i është dhënë rast krijimit të identiteteve të ndryshme politike që nuk do të bazoheshin ekskluzivisht në elemente etnike dhe antidemokratike.

Veç kësaj, ka një problem me politikat e ndërmarra me qëllim të garantimit të të drejtave për përfaqësim politik të grupeve pakicë në vend të cilat janë në pozitë të paprivilegjuar apo të diskriminuar, si decentralizmi i pushtetit, postet e rezervuara në Kuvend, qeveri, etj. Ato mund të justifikohen si një mekanizëm i përshtatshëm që grupe të ndryshme të përfaqësohen në kushte të caktuara. Mirëpo, një efekt i padëshirueshëm i tyre është se ato po legalizojnë ndarjet ekzistuese ndër-etnike dhe nuk po u japin shans zhvillimit të identiteve politike që i tejkalojnë ato etnike. Sidoqoftë, ndoshta këto të drejta për përfaqësim të garantuar në struktura të pushtetit të vendit nuk kërcënojnë unitetin politik, sa kërcënojnë nëse këto të drejta shtrihen aq larg sa për të garantuar pretendimet për vetëqeverisje kombëtare, siç po ndodh për shembull në veri të vendit.

Rrjedhimisht, rregullimi politik i Kosovës (përkundër përpjekjeve që të akomodohen disa elemente të identiteteve etnike) është pengesë për lindjen e një identiteti qytetar (politik) që kishte me nxjerrë në pah vlerat e përbashkëta qytetare të grupeve etnike në Kosovë.

Për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë njësoj

Ithtarët e idesë së ‘kombit kosovar’ identifikimin e qytetarëve të Kosovës me kombësinë e tyre shqiptare apo serbe e shohin si pengesë që pamundëson formimin e qytetarisë kosovare. Pra, në një mënyrë mendohet se identifikimi sipas përkatësisë kombëtare bie ndesh me identifikimin si qytetar i Kosovës. Në të njëjtin përfundim të gabueshëm, por prej një rruge tjetër, vijnë edhe ithtarët e pikëpamjes së kundërt, të cilët mendojnë se uniteti qytetar i Kosovës është i mundshëm vetëm në dëm të aspiratës së shqiptarëve në Kosovë për ‘bashkim kombëtar’. Kjo pikëpamje nacionaliste etnike-gjenealogjike, që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik, thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një.

Për rrjedhojë, besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare. Kësisoj është krijuar një besim i rremë që idenë e shtetit të Kosovës dhe qytetarisë kosovare i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare dhe thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm dhe se aspiratat e shqiptarëve në Kosovë gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, ky është një mit anakronik dhe harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë një dhe e njëjta gjë dhe se identifikimi me kombin shqiptar dhe shtetin e Kosovës nuk përjashtojnë patjetër njëra-tjetrën. Kosova që moti është një njësi kuazi-shtetërore, apo një ‘polity’, pra një territor me qeveri të veten. Kështu, shqiptarët e Kosovës kanë zhvilluar mënyra për të ruajtur ndjenjën e identitetit kombëtar shqiptar (të bazuar mbi elemente etnike e kulturore), edhe pse nuk kanë qenë pjesë e shtetit shqiptar, njëkohësisht duke qenë të lidhur gjithmonë me Kosovën si një ‘polity’ ose shoqëri vetëqeverisëse.

Rezistenca shqiptare kundër dominimit serb në Kosovë ka qenë kryesisht për Kosovën republikë në kuadër të Jugosllavisë dhe më vonë për shtet të pavarur nga Serbia. Këto aspirata të udhëheqësve dhe kryengritësve shqiptarë në Kosovë i kanë orientuar ndjenjat nacionaliste shqiptare në Kosovë drejt një ideje se identifikimi si komb shqiptar dhe miratimi i shtetit të Kosovës nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Kjo ide është pranuar në përgjithësi. Ndjenjat kombëtare shqiptare në Kosovë kanë qenë të lidhura më tepër me elemente etno-kulturore, me mitet e prejardhjes së përbashkët etj., se sa me një projekt nacionalist që i do të gjithë shqiptarët në një shtet.

Edhe para vitit 1999 klasa politike e Kosovës ka zhvilluar një diskurs që në një mënyrë është zhvilluar ndaras nga ‘nacionalizmi mbarëshqiptar’. E kam fjalën për mitin e promovuar nga ish-presidenti Ibrahim Rugova, i cili përmes simboleve të zgjedhura ka dashur të theksojë lidhjen e shqiptarëve të Kosovës me Dardaninë e lashtë që, ndonëse nuk përjashton vetëdijen për ‘origjinën e përbashkët mbarëshqiptare’, ka tendencë të zhvillojë një vetëdije mitike disi të veçantë për shqiptarët e Kosovës. E reja në periudhën që nga viti 1999 është se ideja e nacionalizmit shqiptar në mesin e shqiptarëve kosovarë në njëfarë mënyre është vënë në rend të dytë, ose së paku ka humbur fuqinë mobilizuese të saj në saje të aspiratës për krijim të një shteti kosovar multietnik.

Akti i shpalljes së pavarësisë nuk ka qenë i papritur për shqiptarët e Kosovës. Kështu, as 17 shkurti 2008 nuk është një moment kthesë për sa i përket konceptimit të ‘nacionalizmit mbarëshqiptar’ në Kosovë. Ka pasur një miratim nga politikanët kosovarë si dhe praktika e shenja se shteti i Kosovës nuk do të jetë vetëm i shqiptarëve dhe për shqiptarët.

Kështu, për shqiptarët e Kosovës, kombi nuk është një apo baras me shtetin; kombi është ai shqiptar, ndërsa shteti është Kosova. Dhe as që vihet në pikëpyetje se lojaliteti ndaj shtetit të Kosovës është në kundërshtim me përkatësinë e tyre shqiptare.

Botuar tek: Trendet më 19 gusht 2011

Për shqiptarët e Kosovës, kombi dhe shteti nuk janë njësoj

Gëzim Selaci

Ithtarët e idesë së ‘kombit kosovar’ identifikimin e qytetarëve të Kosovës me kombësinë e tyre shqiptare apo serbe e shohin si pengesë që pamundëson formimin e qytetarisë kosovare. Pra, në një mënyrë mendohet se identifikimi sipas përkatësisë kombëtare bie ndesh me identifikimin si qytetar i Kosovës. Në të njëjtin përfundim të gabueshëm, por prej një rruge tjetër, vijnë edhe ithtarët e pikëpamjes së kundërt, të cilët mendojnë se uniteti qytetar i Kosovës është i mundshëm vetëm në dëm të aspiratës së shqiptarëve në Kosovë për ‘bashkim kombëtar’. Kjo pikëpamje nacionaliste etnike-gjenealogjike, që përdor nocionin e kombit kulturor ose etnik, thotë se kombi (në kuptimin etnik) dhe shteti janë apo duhet të jenë një.

Si për rrjedhojë, besnikëria ndaj idesë së ‘kombit qytetar kosovar’ dhe Kosovës multietnike paraqet braktisje të përkatësisë kombëtare shqiptare. Kësisoj është krijuar një mit që idenë e shtetit të Kosovës dhe qytetarisë kosovare i konsideron kërcënim për përkatësinë shqiptare dhe thotë se uniteti politik i tërë grupeve etnike në Kosovë është i pamundshëm apo i dëmshëm dhe se aspiratat e shqiptarëve në Kosovë gjithnjë kanë qenë për bashkim të Kosovës me Shqipërinë.

Mirëpo, ky është një mit anakronik dhe harron se për shqiptarët e Kosovës kombi dhe shteti nuk janë një dhe e njëjta gjë dhe se identifikimi me kombin shqiptar dhe shtetin e Kosovës nuk përjashtojnë patjetër njëra-tjetrën. Kosova që moti është një njësi kuazi-shtetërore, apo një ‘polity’, pra një territor me qeveri të veten. Kështu, shqiptarët e Kosovës kanë zhvilluar mënyra për të ruajtur ndjenjën e identitetit kombëtar shqiptar (të bazuar mbi elemente etnike e kulturore), edhe pse nuk kanë qenë pjesë e shtetit shqiptar, njëkohësisht duke qenë të lidhur gjithmonë me Kosovën si një ‘polity’ ose shoqëri vetëqeverisëse.

Rezistenca shqiptare kundër dominimit serb në Kosovë ka qenë kryesisht për Kosovën republikë në kuadër të Jugosllavisë dhe më vonë për shtet të pavarur nga Serbia. Këto aspirata të udhëheqësve dhe kryengritësve shqiptarë në Kosovë i kanë orientuar ndjenjat nacionaliste shqiptare në Kosovë drejt një ideje se identifikimi si komb shqiptar dhe miratimi i shtetit të Kosovës nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Kjo ide është pranuar në përgjithësi. Ndjenjat kombëtare shqiptare në Kosovë kanë qenë të lidhura më tepër me elemente etno-kulturore, me mitet e prejardhjes së përbashkët etj., se sa me një projekt nacionalist që i do të gjithë shqiptarët në një shtet.

Edhe para vitit 1999 klasa politike e Kosovës ka zhvilluar një diskurs që në një mënyrë është zhvilluar ndaras nga ‘nacionalizmi mbarëshqiptar’. E kam fjalën për mitin e promovuar nga ish-presidenti Ibrahim Rugova, i cili përmes simboleve të zgjedhura ka dashur të theksojë lidhjen e shqiptarëve të Kosovës me Dardaninë e lashtë që, ndonëse nuk përjashton vetëdijen për ‘origjinën e përbashkët mbarëshqiptare’, ka tendencë të zhvillojë një vetëdije mitike disi të veçantë për shqiptarët e Kosovës. E reja në periudhën që nga viti 1999 është se ideja e nacionalizmit shqiptar në mesin e shqiptarëve kosovarë në njëfarë mënyre është vënë në rend të dytë, ose së paku ka humbur fuqinë mobilizuese të saj në saje të aspiratës për krijim të një shteti kosovar multietnik.

Akti i shpalljes së pavarësisë nuk ka qenë i papritur për shqiptarët e Kosovës. Kështu, as 17 shkurti 2008 nuk është një moment kthesë për sa i përket konceptimit të ‘nacionalizmit mbarëshqiptar’ në Kosovë. Ka pasur një miratim nga politikanët kosovarë si dhe praktika e shenja se shteti i Kosovës nuk do të jetë vetëm i shqiptarëve dhe për shqiptarët.

Kështu, për shqiptarët e Kosovës, kombi nuk është një apo baras me shtetin; kombi është ai shqiptar, ndërsa shteti është Kosova. Dhe as që vihet në pikëpyetje se lojaliteti ndaj shtetit të Kosovës është në kundërshtim me përkatësinë e tyre shqiptare.

Botuar në Zëri më 7 qershor 2011.